Ba năm của Ping in the Community: khi bóng bàn phong trào là một bài toán đứng vững

Có một thứ ánh sáng rất khác ở những hội trường làng. Không phải ánh đèn pha của nhà thi đấu, cũng không phải dải LED nhấp nháy theo từng pha bóng. Chỉ là một bóng đèn tuýp trắng, hơi ngả vàng vì bụi, treo trên một chiếc bàn bóng bàn cũ đặt lệch về phía cửa sổ. Ở Suffolk, miền đông nước Anh, người ta gọi nơi ấy là Bramford Community TTC.

Tin đến với tôi qua một bản tin ngắn của Table Tennis England: dự án "Ping in the Community" vừa tròn ba tuổi. Câu lạc bộ khởi đầu với sáu thành viên, nay đã hơn ba mươi. Nghe thì nhỏ. Nhưng tôi đã ngồi nhìn những con số nhỏ như thế suốt hai mươi năm, và tôi biết chúng thường kể những câu chuyện lớn hơn nhiều so với những bảng tỷ số.

Ngôi sao không chờ đèn sân khấu, nó chỉ chờ một ánh mắt. Đôi khi ánh mắt ấy không đến từ khán đài Olympic, mà từ một người hàng xóm gõ cửa hỏi: "Chị có muốn thử không?"

Tôi ngồi lại với sáu cái tên. Sáu người. Đó là con số của một buổi tối mùa đông, khi ngoài kia trời tối từ bốn giờ chiều và trong hội trường chỉ có tiếng bóng nảy đều đặn trên mặt bàn. Sáu người là con số của sự bắt đầu lặng lẽ nhất — cái kiểu bắt đầu mà không ai viết tin, không ai livestream, không có phóng viên nào đứng ngoài cửa sổ để đếm.

Rồi ba năm sau, nó thành ba mươi.

Tôi không dẫn chương trình, tôi chỉ nối những nhịp tim của một khán đài. Nhưng lần này khán đài ấy trống. Nó chỉ có một chiếc bàn, vài cây vợt cũ, và những người lần đầu tiên trong nhiều tháng được nghe ai đó gọi đúng tên mình.

Chuyện này cần được đặt cho đúng chỗ.

"Ping in the Community" không phải một giải đấu. Nó không có bảng điểm, không có hạt giống, không có tiền thưởng, và cũng không đóng góp một điểm xếp hạng nào cho bất kỳ ai. Đây là một chương trình tham gia cộng đồng do Table Tennis England — cơ quan quản lý bóng bàn quốc gia của Anh — triển khai, và câu lạc bộ Bramford Community TTC là một trong những điểm đến của nó.

Theo thông tin từ Table Tennis England, câu lạc bộ được thành lập với sự hợp tác của Active Suffolk — một tổ chức thúc đẩy thể thao cấp vùng, thường được tài trợ công và hoạt động như một mắt lưới nối chính sách thể thao quốc gia với các địa phương. Mục tiêu mà chương trình tự đặt ra không hề mang tính thi đấu: chống lại sự cô lập xã hội ở vùng nông thôn Suffolk.

Đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút, bởi vì nó nói lên rất nhiều về cách bóng bàn được nhìn nhận ở hai đầu thế giới.

Ở Việt Nam, nơi tôi sinh ra, bóng bàn phong trào có một đời sống riêng. Bạn có thể thấy những chiếc bàn đặt ở sân chung cư, dưới gầm cầu, trong nhà văn hóa thôn. Người chơi thường là những người đã nghỉ hưu, dậy từ năm giờ sáng, mang theo một cây vợt đã sờn mặt mút. Họ chơi vì quen, vì bạn, vì một nhịp sinh hoạt đã ăn vào người. Tôi từng đứng nhìn một góc sân như thế ở Hà Nội, và điều tôi nhớ nhất không phải là những pha bóng, mà là tiếng cười của một người đàn ông thắng được một điểm sau khi thua liên tiếp mấy ván.

Ở Trung Quốc, nơi tôi đang sống, bóng bàn phong trào là một phần của cảnh quan đô thị: những chiếc bàn đá ngoài công viên, những cụ già vung vợt trong tiếng nhạc tập thể dục, những đứa trẻ được bố mẹ dắt đến từ năm lên sáu. Bóng bàn ở đó là một thứ bản sắc, một dấu hiệu quốc gia, một môn mà người ta học trước cả khi biết mình học để làm gì.

Ở Anh, câu chuyện lại được kể bằng một ngôn ngữ khác. Người ta không nói "phong trào", người ta nói "social isolation" — sự cô lập xã hội. Người ta không đo bằng số trận thắng, người ta đo bằng số người cảm thấy bớt cô đơn.

Sự khác biệt ấy không phải là chuyện ngôn từ. Nó là chuyện mục đích. Một bên xem bóng bàn là thói quen sinh hoạt, một bên xem nó là phương thuốc.

Điều thực sự đang diễn ra trên mặt bàn

Từ sáu lên hơn ba mươi trong ba năm. Nếu nhìn bằng con mắt của một người làm thể thao thành tích, con số này chẳng có gì đáng nói. Ba mươi người là một giải đấu cấp huyện ở Việt Nam có thể gom đủ trong một buổi sáng.

Nhưng nếu nhìn bằng con mắt của một người đã từng dựng sân bóng trong màn hình khi cả thế giới ngừng chạy, tôi thấy ở đây một điều khác: đây là bằng chứng về sức sống của bóng bàn như một môn thể thao chi phí thấp, dễ tiếp cận, và có khả năng len vào những khoảng trống mà thể thao thành tích không bao giờ chạm tới.

Hãy nghĩ về điều kiện vật chất. Một chiếc bàn bóng bàn tiêu chuẩn chiếm chưa đầy năm mét vuông. Không cần sân cỏ, không cần hồ bơi, không cần đường chạy. Một hội trường làng, một tầng hầm nhà thờ, một góc nhà văn hóa — tất cả đều đủ. Chi phí để duy trì một buổi sinh hoạt hàng tuần gần như chỉ là tiền điện và tiền thuê mặt bằng, nếu có. So với bóng đá, bơi lội hay điền kinh, đây là môn thể thao có ngưỡng cửa thấp nhất trong số những môn có tính đối kháng thật.

Và bóng bàn còn có một đặc tính ít được nhắc tới: nó không phân biệt tuổi tác một cách tàn nhẫn. Một người sáu mươi tuổi có thể chơi với một người hai mươi tuổi mà vẫn có những pha bóng thật. Tay vợt không cần chạy nhanh bằng đối thủ, họ cần đọc được xoáy, cần đặt bóng đúng chỗ. Đó là lý do vì sao bóng bàn là một trong số ít môn thể thao mà người lớn tuổi vẫn có thể duy trì cảm giác mình đang thi đấu, chứ không chỉ đang vận động.

Mô hình vận hành của Bramford Community TTC cũng đáng được nhìn kỹ. Nó dựa trên hai trụ: một cơ quan quản lý quốc gia cung cấp khung chương trình và tính hợp pháp, và một tổ chức thể thao cấp vùng cung cấp kết nối địa phương và nguồn lực. Đây là mô hình tiêu chuẩn cho thể thao cộng đồng được tài trợ công ở Anh, và nó có một ưu điểm rõ ràng: nó cho phép một nhóm nhỏ người dân ở một vùng quê có thể tiếp cận nguồn lực mà lẽ ra họ không có cách nào chạm tới.

Đổi lại, nó cũng mang theo một điểm yếu cố hữu, và tôi sẽ nói về điều đó ở phần sau.

Điều đáng chú ý thứ hai là kênh truyền dẫn chính sách. Ở Anh, khái niệm "social prescribing" — kê đơn xã hội — đang trở thành một hướng tài trợ ngày càng lớn: bác sĩ không chỉ kê thuốc, mà còn giới thiệu bệnh nhân tham gia các hoạt động cộng đồng để cải thiện sức khỏe tinh thần. Một chương trình bóng bàn được đóng khung bằng ngôn ngữ chống cô lập xã hội, vì thế, không chỉ nằm trong túi tiền của thể thao, mà có thể chạm tới cả túi tiền của y tế công. Đây là một cửa mở mà nhiều môn thể thao khác không có.

Tuy nhiên, cũng cần nói thẳng về kênh truyền dẫn yếu nhất: thị trường thiết bị và thương mại. Một câu lạc bộ cộng đồng với hơn ba mươi người chơi có thể tạo ra một lượng cầu nhỏ cho bóng, mặt mút, cốt vợt. Nhưng nó không tạo ra bản quyền truyền hình, không tạo ra hợp đồng tài trợ, không tạo ra hiệu ứng ngôi sao. Về mặt kinh tế thể thao chuyên nghiệp, câu chuyện này gần như không tồn tại.

Có một chi tiết trong bản tin khiến tôi chú ý: phần lợi ích sức khỏe thể chất và tinh thần được nêu ra, nhưng nguồn duy nhất cho những lợi ích ấy là lời kể của chính các thành viên. Không có số đo, không có khảo sát trước và sau, không có chỉ số nào được công bố. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các chương trình thể thao cộng đồng của tôi, đây là một điểm yếu rất phổ biến: những chương trình nhỏ thường có ngân sách để tổ chức, nhưng không có ngân sách để đo lường. Và cái gì không đo được thì cũng khó được gia hạn.

Góc nhìn ngược: điều đáng lo không nằm ở mặt bàn

Có một cách kể câu chuyện này rất dễ, và tôi muốn tránh nó. Đó là cách kể biến sáu người thành ba mươi người thành một câu chuyện truyền cảm hứng, một biểu tượng của "ý chí cộng đồng", rồi kết thúc bằng một câu khích lệ.

Tôi không tin vào cách kể đó, bởi vì nó che mất điều quan trọng nhất.

Điều quan trọng nhất ở đây là: rủi ro lớn nhất của một chương trình như thế này không phải là người ta có đến chơi hay không, mà là liệu nguồn tiền và những người tổ chức tình nguyện có còn đứng vững khi giai đoạn khởi động kết thúc.

Mô hình hợp tác với một tổ chức thể thao cấp vùng nghe rất chắc chắn, nhưng nó gắn chặt với chu kỳ tài trợ. Các dự án thể thao cộng đồng dạng này thường được tài trợ theo từng giai đoạn, và có một hiện tượng quen thuộc mang tên "vách đá tài trợ" — khi khoản tiền khởi động kết thúc ở năm thứ ba hoặc năm thứ năm, và dự án phải tự đứng trên đôi chân của mình. Ba năm là một cột mốc đáng mừng, nhưng cũng là đúng cái ngưỡng mà câu hỏi về sự bền vững bắt đầu được đặt ra nghiêm túc.

Bên cạnh đó là yếu tố tình nguyện. Những câu lạc bộ bóng bàn cộng đồng ở Anh phần lớn được vận hành bởi người tình nguyện — những người mở cửa hội trường, kê bàn, ghi danh, và đôi khi tự bỏ tiền ra mua bóng. Họ là trái tim của chương trình, và cũng là điểm dễ tổn thương nhất. Một người tình nguyện chủ chốt chuyển nhà, về hưu vì lý do sức khỏe, hoặc đơn giản là kiệt sức — và cả một buổi sinh hoạt hàng tuần có thể dừng lại.

Còn một điều nữa về nguồn tin. Table Tennis England là cơ quan quản lý quốc gia, và cũng chính là bên công bố câu chuyện thành công của chương trình do mình triển khai. Điều đó không có nghĩa là con số sai. Nhưng nó có nghĩa là con số ấy chưa được kiểm chứng độc lập, và bên kể chuyện có một lợi ích rõ ràng trong việc khung câu chuyện theo hướng tích cực — nhất là khi câu chuyện ấy có thể phục vụ cho việc gia hạn tài trợ hoặc mở rộng hợp tác.

Và còn một điều nữa mà tôi muốn nói thẳng, dù nó không dễ nghe: sáu lên ba mươi là thành tích của giai đoạn "người đến trước". Đó là những người đã chờ sẵn một chỗ để đến. Phần khó hơn nằm ở chặng sau — giữ chân những người đã đến, và tìm tới những người thậm chí còn chưa biết mình cần một chiếc bàn bóng bàn.

Một cột mốc ba năm với hơn ba mươi người cũng có thể được đọc theo hai cách. Một cách là: mô hình này đang lớn lên. Một cách khác là: mô hình này đang dừng lại ở một quy mô nhỏ, gắn với một địa phương cụ thể, và chưa chứng minh được khả năng nhân rộng. Cả hai cách đọc đều có cơ sở.

Nếu tôi phải nói điều gì đó ngược lại với bản tin chính thức, thì là thế này: thứ đáng được theo dõi không phải là ba mươi người kia, mà là việc có bao nhiêu địa điểm mới được mở trong hai năm tới, và liệu khoản tài trợ có được gia hạn hay không. Đó mới là phép thử thật.

Nhịp bóng còn lại gì

Tôi từng nghĩ nhiều về việc vì sao bóng bàn lại là môn thể thao của những người bị bỏ quên. Nó không hào nhoáng. Nó không có những pha bóng dài mười phút khiến cả sân vận động đứng dậy. Nó diễn ra trong im lặng tương đối, trong những căn phòng nhỏ, giữa những con người mà truyền thông không buồn gọi tên.

Nhưng có lẽ chính vì thế mà nó làm được một việc mà những môn thể thao lớn không làm được: nó cho phép một người cảm thấy mình vẫn còn chơi được, vẫn còn đối đầu được, vẫn còn là một phần của một cái gì đó — ở bất kỳ tuổi nào, ở bất kỳ nơi nào, với bất kỳ ai.

Tài năng không ồn ào, nó nằm im ở một góc sân, chờ người biết kiên nhẫn. Nhưng lần này, thứ nằm im ở góc sân không phải một tài năng, mà là một người hàng xóm. Và người biết kiên nhẫn không phải một tuyển trạch viên, mà là một người tình nguyện mở cửa hội trường mỗi tuần.

Bóng bàn không chữa được sự cô đơn. Không có môn thể thao nào làm được điều đó. Nhưng nó tạo ra một cái cớ để người ta ra khỏi nhà, một lý do để người ta được gọi tên, một nhịp để người ta bám vào. Và đôi khi, chỉ cần thế là đủ cho một tuần.

Ba năm, sáu người thành ba mươi người, một hội trường làng ở Suffolk. Tôi không biết liệu hai năm nữa con số ấy có thành sáu mươi hay không, và tôi cũng không muốn vội tin vào điều đó. Nhưng tôi biết một điều chắc chắn: nếu nó thành sáu mươi, thì điều đáng kể nhất sẽ không phải là con số, mà là việc có thêm ba mươi người nữa được nghe ai đó gọi đúng tên mình vào một buổi tối mùa đông.

Và nếu điều đó xảy ra, có lẽ nó cũng sẽ bắt đầu theo cùng một cách: một bóng đèn tuýp, một chiếc bàn cũ, và một người gõ cửa hỏi: "Chị có muốn thử không?"