Hiệu suất ghi điểm và khoảng trống dữ liệu của bóng chuyền Việt Nam

Trên bàn làm việc của tôi ở Osaka vẫn còn một tờ thống kê in vội từ một trận bóng chuyền nữ trong khuôn khổ VTV Cup. Cùng một cái tên, hai dòng số. Dòng trên ghi 18 điểm. Dòng dưới ghi hiệu suất 31%. Một người bạn ngồi cạnh nhìn vào rồi hỏi: vậy cô ấy đánh tốt hay không tốt? Tôi không trả lời được. Không phải vì tôi không xem trận đó, tôi đã xem từng pha một, mà vì tôi không biết dòng nào đang nói thật.

Tờ giấy đó theo tôi về Nhật, nằm trong ngăn kéo cùng hàng trăm tờ khác. Mỗi lần mở ra, nó nhắc tôi rằng một nền bóng chuyền có thể tiến rất nhanh trên sân nhưng vẫn chậm ở một chỗ khác: khả năng đọc lại chính mình bằng số liệu.

Một nền bóng chuyền đang lớn nhanh hơn thước đo của nó

Trong khoảng năm năm trở lại đây, bóng chuyền Việt Nam thay đổi nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đó. Đội tuyển nữ có mặt dày hơn ở các đấu trường quốc tế, từ SEA V.League đến AVC Challenge Cup và các giải cấp châu lục. Các CLB trong nước bắt đầu mời chuyên gia và ngoại binh. Một vài cá nhân bước ra khỏi khu vực, và Trần Thị Thanh Thúy là trường hợp rõ nhất, một chủ công đã chơi bóng ở môi trường khắt khe hơn hẳn mặt bằng Đông Nam Á.

Ra biển lớn kéo theo một yêu cầu ít được nhắc: năng lực đọc dữ liệu. Ở VNL hay các cúp châu lục, gần như mọi trận đấu được ghi bằng phần mềm thống kê chuyên dụng, phổ biến nhất là Data Volley. Mỗi lần chạm bóng trở thành một bản ghi: ai giao bóng, giao kiểu gì, đối phương đỡ ở mức nào, bóng về tay chuyền hai ra sao, pha tấn công kết thúc bằng điểm, bị chắn hay lỗi. Cả trận đấu biến thành một tập dữ liệu có thể truy vấn lại đến từng nhịp.

Ở Việt Nam, hạ tầng ấy mới xuất hiện rải rác. Vài CLB có người ghi chép riêng, vài giải có bảng thống kê tương đối đầy đủ. Nhưng phần lớn thông tin đến với khán giả vẫn đi theo con đường cũ: bảng điểm, dăm dòng tường thuật, và cảm nhận. Cảm nhận không sai. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó là nguồn duy nhất, bởi lúc đó người ta bắt đầu trộn lẫn những loại chỉ số vốn không cùng bản chất.

Ba nhóm chỉ số quyết định, và cách đọc sai chúng

Nhóm thứ nhất là hiệu quả tấn công. Đây là nơi diễn ra sự nhầm lẫn phổ biến nhất. Tỷ lệ ghi điểm lấy số điểm tấn công chia cho tổng số lần đánh bóng. Hiệu suất ghi điểm lấy số điểm trừ đi số lỗi và số lần bị chắn, rồi cũng chia cho tổng số lần đánh bóng. Một chủ công đánh 40 quả, ăn 18 điểm, lỗi 7 quả, bị chắn 4 quả: tỷ lệ ghi điểm là 45%, hiệu suất chỉ còn 17,5%. Hai dòng chênh nhau gần ba lần, và chỉ một trong hai phản ánh đúng đóng góp thật.

Nhóm thứ hai là chất lượng đỡ bước một, thường đo bằng tỷ lệ đỡ hoàn hảo. Đây là chỉ số ít được nhắc nhất ở Việt Nam nhưng lại quyết định nhiều nhất. Đỡ hoàn hảo nghĩa là bóng được đưa tới đúng vị trí để chuyền hai mở toàn bộ menu tấn công: bóng nhanh giữa, bóng hai, bóng sau, bóng ra biên. Chỉ cần bước một lệch nửa mét, chuyền hai mất một nửa lựa chọn, và pha tấn công rơi vào tay đối phương trước khi nó bắt đầu. Một đội đỡ hoàn hảo 20% và một đội đỡ hoàn hảo 45% có thể kết thúc trận với cùng số điểm, nhưng hai đội đó không chơi cùng một môn bóng chuyền.

Nhóm thứ ba là giao bóng và chắn bóng, đo bằng tỷ lệ ăn điểm trực tiếp trên số lỗi, và số lần chắn thành công mỗi set. Giao bóng là chỉ số duy nhất mà cầu thủ kiểm soát hoàn toàn nhịp, bởi không ai chạm bóng trước họ. Một VĐV giao 6 quả ăn điểm trực tiếp nhưng lỗi 9 quả đang tặng đối phương nhiều hơn nhận lại. Số lần chắn bóng chỉ có nghĩa khi đi kèm số lần chắn chạm bóng làm chậm nhịp tấn công, thứ không xuất hiện trên bảng điểm nhưng xuất hiện trong mọi băng ghi hình.

Sân bóng không chỉ có người ghi điểm

Có một vị trí mà bảng thống kê Việt Nam gần như luôn bỏ trống: libero. Đây là người chỉ chơi hàng sau, mặc áo khác màu, bị cấm giao bóng, cấm tấn công, cấm chắn. Nói cách khác, libero được đưa vào sân để làm đúng những việc không tạo ra điểm. Nguyễn Khánh Đang là cái tên quen thuộc ở vị trí này trong màu áo đội tuyển nữ, và điều thú vị là khán giả nhớ cô ấy bằng mắt, không bằng số.

Nghịch lý nằm ở đó. Trong bóng chuyền, pha bóng quyết định thường bắt đầu bằng một lần đỡ bóng không ai ghi lại. Người ta nhớ cú đập kết thúc, nhưng tôi lại nhớ nhất những gì xảy ra trước khi bóng bay qua lưới: một bước di chuyển, một cẳng tay đưa ra đúng lúc, một tiếng bóng nảy trên sàn gỗ. Những thứ ấy không vào bảng điểm.

Cùng cảnh ngộ là chuyền hai. Ở Việt Nam, chất lượng một chuyền hai thường được đánh giá qua việc đội thắng hay thua, trong khi thước đo thật nằm ở số đường bóng phân phối hiệu quả và độ đa dạng của các phương án. Một chuyền hai giỏi không làm đội yếu vô địch. Nhưng một chuyền hai giỏi trong tập thể đỡ bóng chắc chắn sẽ khiến mọi chủ công trông hay hơn thực tế, và đó là kiểu đóng góp khó nhìn thấy nhất trong thể thao.

Điểm mù của ký ức tập thể

Chúng ta có xu hướng ghi nhớ bóng chuyền bằng những pha kết thúc. Một cú đập mạnh, một tiếng hét, một khoảnh khắc khán đài đứng dậy. Cách ghi nhớ đó tiện lợi nhưng phiến diện, vì nó thưởng cho người chạm cuối cùng và quên đi cả một hệ thống phía sau.

Điểm mù này có hậu quả cụ thể. Khi tuyển chọn dựa trên cảm nhận, người ta ưu tiên cầu thủ có vài pha bóng đẹp trong mắt khán giả hơn cầu thủ giữ được sự ổn định qua 40 lần chạm bóng. Khi phân tích dựa trên tỷ lệ ghi điểm, người ta vô tình khuyến khích lối chơi rủi ro cao, đánh mạnh kể cả khi tình huống không cho phép, vì lỗi không bị trừ trong chỉ số được công bố. Và khi không ai đo bước một, người ta không thấy được vì sao một đội đánh hay ở set đầu rồi sụp ở set ba dù đội hình không đổi.

Bóng chuyền Việt Nam đang ở đúng thời điểm để sửa điểm mù ấy, trước khi thế hệ hiện tại bước qua đỉnh sự nghiệp. Công cụ đã có. Vấn đề là thói quen, và thói quen thì luôn chậm hơn công cụ.

Nhìn về phía trước

Tôi không cho rằng mọi bài viết về bóng chuyền cần kèm bảng thống kê. Nhưng tôi tin mỗi chỉ số được nêu phải trả lời được ba câu: nó đến từ đâu, được đo bằng định nghĩa nào, và trong phạm vi nào. Một tỷ lệ ghi điểm của FIVB, của một giải quốc nội và của một cúp giao hữu không cùng một chuẩn; trộn chúng lại là tự tạo ra ảo giác.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, khoảng cách giữa một nền bóng chuyền đang lên và một nền bóng chuyền đã lớn hiếm khi nằm ở cú đập. Nó nằm ở việc ai đó chịu ngồi lại với tập dữ liệu của một trận đấu và đọc cho hết. Người ta nhớ một pha ghi điểm, nhưng lịch sử của một nền bóng chuyền được viết bằng những lần chạm bóng không ai nhớ.

Sân vắng không xóa trận đấu, nó chỉ biến tiếng vỗ tay thành nỗi nhớ mang hình dạng một cầu thủ lặng lẽ nhặt bóng sau lưới. Điều tương tự đúng với số liệu: thiếu một cột, người ta vẫn ca ngợi được, nhưng sẽ không bao giờ hiểu nổi vì sao mình thắng.