Sepak takraw nữ Việt Nam vào chung kết Asiad 20: cú đổi người ở điểm 6-3 và vết nứt khởi đầu chậm chưa lành

Buổi trưa ngày 28 tháng 9, khi bảng điện tử hiện tỉ số 6-3 nghiêng về đôi Hàn Quốc ở ván đầu tiên của trận bán kết sepak takraw nữ, tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy khán đài và nghe thấy một tiếng gọi ngắn từ khu kỹ thuật. Huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui giơ tay. Nguyễn Thị Khánh Ly rời sân. Hồng Liên bước vào. Từ khoảnh khắc đó cho tới khi ván một khép lại ở tỉ số 15-6, Việt Nam ghi 12 điểm liên tiếp và không để đối phương chạm thêm một điểm nào.

Tôi đã ngồi đủ nhiều trận để biết rằng những cú đổi người như thế hiếm khi tạo ra khác biệt lớn đến vậy. Trong bóng chuyền, một sự thay đổi chỉ tác động tới một vị trí trong vòng xoay. Trong sepak takraw đôi, trên sân chỉ có hai người. Thay một người nghĩa là thay một nửa cấu trúc của mọi pha bóng. Sân vận động không bao giờ im lặng, chỉ có trái tim ta ngừng đếm nhịp.

Kết quả 2-0 trước Hàn Quốc (15-6, 15-13) đưa Việt Nam vào trận chung kết sepak takraw nữ tại Asiad 20, dự kiến lúc 7 giờ 40 phút ngày 29 tháng 9, gặp Philippines. Đó là dòng kết quả mà hầu hết các bản tin dừng lại. Phần còn lại của câu chuyện nằm ở cách đội đi tới đó.

Vòng bảng của đôi nữ diễn ra gọn trong buổi sáng cùng ngày. Việt Nam thua Lào 1-2 ở trận ra quân, một kết quả khiến nhiều người ngồi cạnh tôi phải mở lại điện thoại để kiểm tra bảng đấu. Sau đó là hai trận thắng sạch 2-0 trước Myanmar và Malaysia. Ba trận, ba khuôn mặt khác nhau của cùng một đôi: bị đánh bại bởi đối thủ bị đánh giá thấp hơn, rồi áp đảo hai đối thủ được xếp cao hơn.

Đến trưa, vòng bán kết diễn ra. Hai trận đấu trong một ngày, với một đôi chỉ có hai người trên sân và một người dự bị thực sự có thể sử dụng. Lịch thi đấu nén lại như vậy đặt toàn bộ tải trọng thể lực và sự tập trung lên đúng hai cái tên. Không có chiều sâu đội hình để xoay tua, không có phương án giảm tải nào khác ngoài việc ngồi nghỉ giữa hai trận.

Thể thức thi đấu là rally đến 15 điểm, thắng hai ván. Đây là chi tiết quan trọng nhất mà phần lớn khán giả bỏ qua khi đọc kết quả. Trong một ván 15 điểm, khoảng cách ba đến bốn điểm ở giai đoạn đầu chiếm một tỉ trọng lớn hơn hẳn so với khoảng cách tương tự trong một set bóng chuyền 25 điểm. Mỗi pha bóng có giá trị bằng nhau, và số pha bóng để sửa sai lại ít hơn.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở nhiều giải đấu khác nhau, tôi luôn kiểm tra hai thứ trước khi đọc bất kỳ bản tin kết quả nào: điểm số của những pha đầu tiên và số người dự bị thực sự được sử dụng. Ở trận bán kết này, thứ nhất chỉ ra một vấn đề, thứ hai chỉ ra một giải pháp.

Vấn đề nằm ở cách đội nhập cuộc. Ván một, Việt Nam để Hàn Quốc dẫn 4-1 rồi 6-3. Ván hai, kịch bản lặp lại khi đối phương vượt lên 1-5. Hai ván, hai lần bị dẫn trước ở giai đoạn mở màn. Đây không phải sự trùng hợp của một buổi trưa may mắn hay xui rủi. Đây là một dấu vết lặp lại đủ hai lần trong cùng một trận để tôi phải ghi nó vào sổ tay với một gạch chân.

Giải pháp nằm ở băng ghế dự bị. Hồng Liên vào sân ở thời điểm đội đang bị dẫn và ngay lập tức thay đổi nhịp điệu của cả hai phía. Bản tin ghi nhận cô thực hiện những pha xử lý kết thúc chính xác. Đến ván hai, ở thời điểm quyết định, Hồng Liên tỏa sáng để giúp Việt Nam thắng 15-13 và khép trận đấu lại.

Tôi rời khán đài trong trạng thái lẫn lộn giữa sự phấn khích và một cảm giác khó chịu nghề nghiệp. Chiến thắng thì rõ ràng. Nhưng thứ tạo ra chiến thắng ấy lại là một cú đổi người ở giữa dòng chảy, chứ không phải một thế trận được kiểm soát từ đầu. Đội tuyển này mạnh nhất khi bị dẫn trước, và đó là một điểm mạnh đắt tiền trong một thể thức chỉ chơi đến 15 điểm.

Hãy nói về con đường 12 điểm liên tiếp ấy một cách nghiêm túc hơn. Trong sepak takraw đôi, mỗi pha bóng được quyết định bởi sự phối hợp giữa người tung bóng và người đá quyết định. Chỉ có hai người, nên phân công lao động rất rõ: một người đảm nhiệm việc đưa bóng lên đúng tầm, người kia kết thúc. Khi một trong hai người bị thay, cả hệ phân công được lắp lại từ đầu — người vào sân phải đồng thời thích nghi với người ở lại, với nhịp tung bóng, với cách di chuyển của đối thủ.

Đó là lý do vì sao một cú đổi người trong môn này không giống bất kỳ cú đổi người nào ở các môn đồng đội khác. Ở bóng chuyền hay bóng rổ, người vào sân hòa vào một hệ thống đã định hình. Ở đây, người vào sân là một nửa của hệ thống. Đối thủ không có thời gian để điều chỉnh vì thể thức quá ngắn. Chuỗi 12 điểm được xây trên đúng cái khoảng thời gian chết đó.

Nhưng tôi phải nói thẳng một điều khó nghe: phân tích chiến thuật của trận đấu này đứng trên nền cát. Bản báo cáo trận đấu mà tôi có trong tay không cung cấp một chỉ số kỹ thuật nào. Không có tỉ lệ kết thúc thành công, không có số lỗi tự đánh hỏng, không có dữ liệu về chất lượng pha chạm bóng đầu tiên. Tất cả những gì tôi có là các cột điểm và mô tả diễn biến.

Nói cách khác, mọi kết luận chiến thuật ở đây là kết luận rút ra từ tường thuật, không phải từ dữ liệu. Với một người làm nghề viết tiểu sử và phân tích đã 44 năm, tôi coi đó là một sự thiếu hụt nghiêm trọng, và tôi sẽ nói về nguyên nhân của nó ở phần sau. Chuỗi 12 điểm liên tiếp rất có thể là con số đúng về mặt điểm số, nhưng nó không cho tôi biết đội đã kết thúc các pha bóng bằng cách nào.

Có một chi tiết khác trong dữ liệu mà tôi cho là quan trọng hơn cả trận thắng. Ở vòng bảng, Việt Nam thua Lào 1-2. Lào không nằm trong nhóm ứng viên huy chương của môn này. Một đội đương kim vô địch thế giới ở nội dung đôi nữ để thua một đối thủ như vậy ở trận ra quân là một tín hiệu về độ dao động phong độ, hoặc về độ nhạy cảm với kiểu đối thủ lạ.

Tôi đã viết về những cú sụp đổ kiểu này trong các cuốn tiểu sử vận động viên nữ của mình. Có một dạng đội bóng rất dễ nhận ra: họ chơi cực hay trước những đối thủ quen mặt và cực dở trước những đối thủ không có gì để mất. Nguyên nhân thường không nằm ở kỹ thuật, mà nằm ở việc đội không có một kịch bản dự phòng cho những tình huống không theo sách vở.

Về phía đối thủ nam, đội regu nam của Việt Nam dừng chân ở vòng bán kết và nhận huy chương đồng. Đặt hai kết quả cạnh nhau, bức tranh chương trình trở nên rõ ràng hơn: thành tích của sepak takraw Việt Nam tại kỳ đại hội này được gánh bởi đúng một đôi nữ. Đội nam đi tới bán kết rồi dừng. Đội nữ đi tới chung kết. Sự chênh lệch đó không nhất thiết phản ánh năng lực huấn luyện, nhưng nó phản ánh cách nguồn lực được phân bổ và cách một chương trình thể thao được xây dựng quanh một mũi nhọn.

Tôi từng ngồi hàng giờ trong một quán cà phê nhỏ ở Thượng Hải, nghe một cựu đội trưởng U20 nữ kể về việc giải nghệ ở tuổi 22. Tôi bước vào một cuộc phỏng vấn tình cờ, nhưng rời đi với cả một thế hệ chưa được lắng nghe. Câu chuyện hôm nay ở bán kết sepak takraw nữ vận hành theo cùng một logic: phía sau tấm huy chương là một cấu trúc mỏng, và người ta chỉ nhìn thấy cấu trúc ấy khi nó có nguy cơ sụp.

Có một người trong câu chuyện này mà tôi muốn dành riêng một đoạn. Nguyễn Thị Khánh Ly bị rút khỏi sân khi đội đang bị dẫn. Cô là một nửa của cặp đôi từng vô địch thế giới. Một huấn luyện viên dám rút một nhà vô địch thế giới ra khỏi sân ở giữa ván đấu quan trọng nhất giải là một huấn luyện viên đọc được dòng chảy của trận đấu thay vì đọc bảng điểm. Nguyễn Thị Vui ra quyết định ở điểm 6-3, không phải ở điểm 3-12.

Tôi đã thấy rất nhiều huấn luyện viên chờ đợi. Họ chờ cho tới khi ván đấu gần như đã mất rồi mới thay người, và khi đó cái thay đổi ấy chỉ còn là một hành động mang tính nghi thức. Ở đây thì khác. Quyết định được đưa ra khi ván đấu vẫn còn nguyên vẹn, và cái giá phải trả là một quyết định tâm lý không nhỏ với người bị rút ra.

Nhưng cái giá đó không biến mất. Nó chỉ được dời lại. Một vận động viên bị rút khỏi sân ở bán kết sẽ bước vào trận chung kết với một câu hỏi trong đầu: tôi có được đá chính không, và nếu tôi đá chính mà đội lại bị dẫn, điều gì sẽ xảy ra với tôi. Đó là dạng câu hỏi không xuất hiện trên bảng điểm nhưng xuất hiện trong mọi pha chạm bóng đầu tiên của một ván đấu.

Tôi không có thông tin về tuổi của hai vận động viên này, về quỹ lương, về hợp đồng, về chấn thương. Trong môn sepak takraw, những thông tin đó gần như không tồn tại trên mặt báo. Đây là một môn thể thao được nhà nước tài trợ và vận hành theo chu kỳ đại hội, không phải theo chu kỳ thị trường. Cầu thủ không chuyển nhượng qua biên giới. Không có giải vô địch quốc gia chuyên nghiệp theo nghĩa mà người hâm mộ bóng chuyền hay bóng đá hiểu.

Điều đó có nghĩa là khi tôi nói về nguy cơ vực thẳm nhân tài, tôi đang nói về một nguy cơ không thể định lượng. Cặp đôi vô địch thế giới này sẽ còn chơi được bao lâu, và sau họ là ai, là hai câu hỏi mà không ai trong giới có thể trả lời bằng số liệu. Một chương trình thể thao gánh toàn bộ kỳ vọng huy chương lên một đơn vị duy nhất đang sống trong tình trạng vay mượn thời gian.

Giờ tôi muốn nói tới phần mà tôi cho là trung tâm của mọi thứ. Đối thủ của Việt Nam trong trận chung kết là Philippines. Các bản tin trong nước trích dẫn ý kiến chuyên gia cho rằng cơ hội giành vàng rất sáng, dựa trên thành tích đối đầu trong quá khứ. Ở một số bài, từ được dùng là áp đảo.

Tôi đã dành gần bốn thập kỷ để ngồi cạnh những tuyên bố như vậy và xem chúng tan biến trong vòng hai mươi phút. Thành tích đối đầu trong quá khứ là dữ liệu của quá khứ. Nó cho biết một đội từng mạnh hơn đội kia ở những thời điểm khác nhau, với những con người khác nhau, dưới những điều kiện khác nhau. Nó không cho biết điều gì sẽ xảy ra vào 7 giờ 40 phút sáng ngày 29 tháng 9.

Và có một vấn đề kỹ thuật với lập luận đó. Đối thủ trong quá khứ gần nhất mà chúng ta có dữ liệu chi tiết không phải Philippines, mà là Hàn Quốc. Trong trận đó, Việt Nam bị dẫn 4-1, bị dẫn 6-3, bị dẫn 1-5, và chỉ thắng nhờ một chuỗi điểm dị thường cùng một cú đổi người. Đó là hồ sơ phong độ hiện tại. Không có gì trong hồ sơ đó biện minh cho từ áp đảo.

Khoảng cách thật giữa kỳ vọng và dữ liệu ở đây không lớn đến mức nguy hiểm, nhưng nó đủ lớn để đổi cách chuẩn bị. Một đội bước vào trận chung kết với niềm tin rằng đối thủ yếu hơn sẽ chuẩn bị cho một trận đấu khác với đội bước vào với niềm tin rằng đối thủ ngang mình.

Tôi từng viết về một vận động viên cầu lông nữ trong 119 ngày cách ly, gọi video cho cô ấy 47 lần, ghi lại từng giấc mơ và nỗi sợ. Cuốn sách bán được 300 bản. 119 ngày viết nhật ký, tôi học được rằng thời gian không đứng yên, chỉ có con người chọn dừng lại. Bài học đó áp dụng được cho cả một chương trình thể thao: thời gian không chờ ai, và một chu kỳ vàng của một thế hệ vận động viên chỉ kéo dài đúng bằng độ dài của một chu kỳ.

Có một biến số nữa mà không bản tin nào nhắc tới: giờ thi đấu. Trận chung kết diễn ra lúc 7 giờ 40 phút sáng. Với một môn thể thao dựa trên nhịp điệu và sự phối hợp, việc thi đấu ở khung giờ mà cơ thể chưa đạt trạng thái tỉnh táo hoàn toàn là một rủi ro thực sự. Đây là loại chi tiết mà các đội thể thao có nền tảng khoa học thể thao tốt sẽ mô hình hóa trước hàng tuần: giờ ngủ, giờ ăn, giờ khởi động, nhiệt độ phòng thay đồ.

Việc chi tiết này không xuất hiện trong bất kỳ bài viết nào về đội tuyển cho thấy một điều về môi trường xung quanh môn này. Rất ít dữ liệu, rất ít phân tích, rất ít nhân lực chuyên môn hóa. Đó là mặt tối quen thuộc của thể thao nữ, và nó là lý do tôi chuyển hẳn trọng tâm viết lách của mình từ thành tích sang con người.

Tôi có một nỗi băn khoăn mà tôi phải nói ra, dù nó không nằm trong bất kỳ bản phân tích số liệu nào. Cách các bản tin trong nước đưa tin về đôi nữ này mang một mẫu hình quen thuộc. Khi đội thắng, người ta viết về ý chí. Khi đội bị dẫn, người ta viết về bản lĩnh. Không ai viết về việc vì sao một đội vô địch thế giới lại để bị dẫn 1-5 trong ván thứ hai của một trận bán kết. Ý chí không phải là một mô hình chiến thuật. Nó là hệ quả của việc không có mô hình chiến thuật nào khác hoạt động hiệu quả.

Đó là điểm phản trực giác lớn nhất trong câu chuyện này. Một đội thắng bằng cách lội ngược dòng liên tục không phải là một đội mạnh về tinh thần; họ là một đội đang dùng bản năng bù đắp cho một lỗ hổng cấu trúc. Và trong một thể thức 15 điểm, chơi bằng bản năng có tỉ lệ thất bại tích lũy cao hơn nhiều so với chơi bằng hệ thống.

Tôi nói điều này với tư cách một người đã sai nhiều lần và đã học được cách nhận lỗi trước các đồng nghiệp trẻ. Nhiều năm trước, tôi từng ca ngợi những màn lội ngược dòng của một đội bóng chuyền nữ như biểu tượng của ý chí. Sau đó tôi xem lại băng ghi hình và nhận ra rằng ở mọi ván đấu họ thắng, họ đều để đối thủ dẫn trước ở giai đoạn mở màn. Họ không mạnh hơn. Họ chỉ giỏi chịu đựng hơn trong một khoảng thời gian ngắn. Sự khác biệt đó chỉ lộ ra khi mùa giải kéo dài.

Trở lại với trận chung kết. Nếu tôi phải chọn ra biến số quyết định, tôi sẽ không chọn đối thủ. Philippines là một ẩn số vì chúng ta không có dữ liệu phong độ hiện tại của họ trong tay. Nhưng thứ nằm trong tầm kiểm soát của Việt Nam lại rõ ràng hơn: bốn đến năm điểm đầu tiên của ván một, và câu hỏi ai đá chính.

Nếu Nguyễn Thị Vui giữ nguyên cặp đôi vô địch thế giới trong đội hình xuất phát, bà đặt cược vào việc họ sẽ khởi đầu tốt hơn so với trận bán kết. Nếu bà để Hồng Liên đá chính, bà đặt cược vào nhịp điệu được thiết lập sớm thay vì được sửa chữa muộn. Cả hai lựa chọn đều có logic riêng, và cả hai đều nói lên điều mà ban huấn luyện tin về nguồn gốc của vấn đề.

Có một chi tiết tôi muốn nhấn mạnh với những người theo dõi môn này lâu dài. Sự xuất hiện của Hàn Quốc ở vòng bán kết là một tín hiệu cấu trúc, không phải một hiện tượng đơn lẻ. Sepak takraw truyền thống có trung tâm quyền lực ở Đông Nam Á, với Thái Lan là thế lực chi phối trên cả nội dung nam lẫn nữ, Malaysia mạnh ở regu nam, và Việt Nam, Myanmar, Indonesia, Lào tạo thành tầng cạnh tranh. Việc một quốc gia Đông Á không có truyền thống lọt được tới bán kết đồng nghĩa với việc hào bảo vệ khu vực đang hẹp lại.

Điều đó tốt cho môn thể thao về mặt cạnh tranh. Nó xấu cho vị thế của các đội truyền thống về mặt huy chương. Và nó đặt ra một câu hỏi về chiến lược dài hạn mà tôi cho là quan trọng hơn cả trận chung kết ngày mai: liệu Việt Nam có đang đầu tư vào hệ thống đào tạo trẻ hay chỉ đang bảo trì một mũi nhọn đã có sẵn.

Tôi viết tiểu sử cho những người phụ nữ không biết mình là huyền thoại. Trong bốn mươi bốn năm làm nghề, tôi đã học được rằng giá trị của một vận động viên nữ không nằm ở số huy chương cô ấy có, mà nằm ở số năm hệ thống đã bỏ quên cô ấy. Nguyễn Thị Thu Trang, Nguyễn Thị Khánh Ly và Hồng Liên đang ở trong khoảnh khắc mà hệ thống buộc phải nhớ đến họ. Sau ngày 29 tháng 9, dù kết quả thế nào, họ sẽ trở lại với một môi trường mà ở đó không có bảng xếp hạng, không có hợp đồng tài trợ, không có chỉ số kỹ thuật được công bố, và rất ít người nhớ tên họ sau hai tháng.

Vậy chúng ta nên theo dõi điều gì trong trận chung kết? Không phải tỉ số cuối cùng. Tỉ số cuối cùng chỉ là hệ quả. Hãy theo dõi bốn điểm đầu tiên của ván một. Hãy theo dõi cái tên được xướng lên ở đội hình xuất phát. Hãy theo dõi xem Hồng Liên vào sân từ đầu hay vào sân khi đội đang bị dẫn. Ba chi tiết đó sẽ cho biết ban huấn luyện đã đọc được vấn đề của chính mình hay chưa.

Với tư cách một nhân chứng, tôi cho rằng đội tuyển này đủ khả năng giành huy chương vàng. Cặp đôi vô địch thế giới là một bằng chứng về đẳng cấp không thể phủ nhận, và khả năng đọc trận đấu của ban huấn luyện đã được chứng minh bằng một quyết định ở điểm 6-3. Nhưng tôi mong rằng chiến thắng, nếu đến, sẽ đến theo một cách khác: bằng việc dẫn trước từ đầu, bằng việc kiểm soát thay vì lội ngược dòng, bằng việc một ván đấu 15 điểm kết thúc mà không cần tới một chuỗi dị thường nào để cứu nó.

Một huy chương vàng giành được bằng cách sửa sai sẽ có giá trị với bảng thành tích. Một huy chương vàng giành được bằng cách không cần sửa sai mới có giá trị với thế hệ tiếp theo. Và ở một môn thể thao chỉ được nhắc tới vài ngày mỗi bốn năm, sự khác biệt giữa hai loại huy chương đó là toàn bộ những gì còn lại sau khi khán đài tắt đèn.

Có những bàn thắng không được tính, nhưng được in vào ký ức của một thành phố. Ở đây, có một chuỗi 12 điểm sẽ được in vào ký ức. Nhưng thứ tôi muốn được in vào ký ức không phải là chuỗi điểm ấy. Thứ tôi muốn được in vào ký ức là việc một huấn luyện viên dám thay một nhà vô địch thế giới ở điểm 6-3, và việc một người dự bị bước vào sân rồi thay đổi cả một trận bán kết. Đó là bằng chứng cho thấy phía sau tấm huy chương có một con người đang ra quyết định, chứ không phải một cỗ máy đang chạy theo quán tính.