Bóng đá không để bán: Cuộc chiến Ceferin – Infantino và những người ngồi dưới khán đài

Ngày Aleksander Ceferin đứng trước ống kính và nói "bóng đá không để bán", tôi đang ngồi trong một quán cà phê nhỏ trên đường Nguyễn Đình Chiểu, Sài Gòn, tua lại đoạn video ấy vài lần. Ngoài kia, mưa tháng Bảy đổ xuống sân Thống Nhất. Trong tai nghe, vị chủ tịch UEFA nói về "những người đã thề sẽ bảo vệ bóng đá". Tôi nghe ra một giọng điệu quen thuộc: giọng của kẻ đứng về phía những người thua cuộc. Chỉ có điều, người thua cuộc lần này không mặc áo đấu. Đó là một cậu bé ở Cà Mau chưa từng mơ được chạm tay vào chiếc cúp vàng, nhưng lại là người cuối cùng phải trả giá nếu lá cờ bóng đá bị đem ra đấu giá.

Hai mươi năm theo dõi bóng đá, tôi học được rằng những trận đấu thật sự không diễn ra trên sân. Chúng diễn ra ở hành lang, trong những phòng họp kín, nơi người ta chuẩn bị cho sân cỏ trước khi trọng tài thổi còi. Trận chiến giữa UEFA và FIFA lần này là một trận như thế. Không có tỷ số, không có phút bù giờ, không có VAR. Nhưng có một trái bóng khác đang lăn — trái bóng của quyền lực. Và như mọi trận đấu, người ta chỉ nhìn thấy nó khi nó đã nằm trong lưới.

Bối cảnh: Một thương vụ suýt thành hình

FIFA từng có ý định bán 20% quyền thương mại của mình — bao gồm cả nguồn thu từ World Cup — cho các nhà đầu tư tư nhân. Hai mươi phần trăm nghe như một con số khiêm tốn. Nhưng nếu đặt nó cạnh quy mô doanh thu mà một vòng chung kết World Cup tạo ra mỗi bốn năm, con số ấy đủ để vẽ lại bản đồ tài chính của bóng đá thế giới. Kế hoạch đã bị gác lại. Nhưng trước khi bị gác lại, nó đã đi đủ xa để chủ tịch UEFA phải lên tiếng công khai, và đủ sâu để lộ ra một khoảng trống trong bộ máy quản trị của FIFA.

Cần nói rõ bối cảnh để người đọc không lạc giữa những cái tên. FIFA là liên đoàn bóng đá thế giới, điều hành World Cup và nắm giữ quyền thương mại của mọi giải đấu cấp đội tuyển quốc gia. UEFA là liên đoàn châu Âu, giàu nhất, đông thành viên mạnh nhất, và từ lâu là tiếng nói đối trọng với trụ sở Zurich. Chủ tịch FIFA hiện tại là Gianni Infantino. Chủ tịch UEFA là Aleksander Ceferin. Hai người đàn ông này không đối đầu trên sân, nhưng họ đang đá vào nhau ở chính giữa vòng tròn giữa sân của bóng đá thế giới.

Kế hoạch bán 20% quyền thương mại từng được thúc đẩy trong im lặng. Theo cách tôi theo dõi, đây là kiểu thương vụ chỉ được kể lại sau khi nó đã chết. Không có thông cáo rầm rộ, không có họp báo hoành tráng. Nó đi qua các hành lang quyền lực bằng những cái bắt tay và những phiên họp hẹp. Rồi khi thông tin rò rỉ, Ceferin lên tiếng. Ông không chỉ trích thương vụ. Ông chỉ trích cách thương vụ được phép tiến xa đến thế mà không có sự tham vấn đầy đủ của các bên liên quan.

Đây là điểm mấu chốt. Người ta có thể tranh cãi việc bán cổ phần có đúng hay sai. Nhưng câu hỏi lớn hơn là: ai được quyền quyết định bán linh hồn của một giải đấu dành cho cả hành tinh? Một tổng thống? Một văn phòng nhỏ? Hay phải là một hội đồng đại diện cho hai trăm mười một liên đoàn thành viên?

Phân tích: Khoảng trống quyền lực và tiếng nói bị bỏ quên

Infantino đã gửi thư tới 211 liên đoàn thành viên và đề nghị một cuộc rà soát độc lập về các quy trình ra quyết định của FIFA. Đây là một động thái mang tính phòng thủ. Khi bạn phải mời người ngoài vào kiểm tra nhà mình, bạn đã ngầm thừa nhận rằng ngôi nhà ấy có vấn đề. Cuộc rà soát ấy, dù được gọi là "độc lập", vẫn do chính FIFA ủy quyền và được trình lên Hội đồng FIFA — cơ quan mà Infantino đứng đầu. Tính độc lập của nó bị đặt dấu hỏi ngay từ điểm xuất phát.

Theo quan sát của tôi, cấu trúc quyền lực của FIFA có ba tầng. Tầng thứ nhất là văn phòng tổng thống — nơi tập trung quyền khởi xướng. Tầng thứ hai là Hội đồng FIFA — cơ quan đại diện các liên đoàn châu lục — nơi phê chuẩn các quyết định chiến lược. Tầng thứ ba là Bureau, một nhóm nhỏ các quan chức cấp cao được trao quyền hành động giữa các kỳ họp của Hội đồng. Chính cấu trúc ba tầng này tạo ra một vùng mờ: những quyết định lớn có thể được khởi động ở tầng một, đi qua tầng ba, và chỉ chạm tầng hai khi đã quá muộn để dừng lại.

Khi một đề xuất lớn lao như việc bán 20% quyền thương mại có thể tiến tới sát ngưỡng thực thi mà chưa có tham vấn đầy đủ, điều đó nói lên rằng các cơ chế kiểm soát nội bộ của FIFA bị thiết kế quá lỏng. Không ai vi phạm điều luật nào cụ thể. Nhưng một quy trình đúng kỹ thuật mà sai tinh thần thì vẫn là một thất bại của quản trị.

Liên minh phản đối hình thành rõ rệt: UEFA, AFC và CONCACAF cùng lên tiếng. Ba liên đoàn châu lục này đại diện cho phần lớn các liên đoàn thành viên của FIFA và cho gần như toàn bộ trọng lượng thương mại của bóng đá thế giới. Khi ba khối lớn nhất cùng đứng về một phía, áp lực lên chiếc ghế tổng thống không còn là làn sóng nhỏ.

Điều khiến tôi chú ý nhất trong toàn bộ câu chuyện này không phải là con số 20%. Mà là khoảng im lặng trước đó. Không một lá phiếu nào của hội đồng được ghi lại trong giai đoạn đầu của đề xuất. Không một cuộc tham vấn công khai nào với người hâm mộ. Không một tiếng nói nào từ các liên đoàn nhỏ, những nơi phụ thuộc vào nguồn thu chia lại từ World Cup để nuôi cầu thủ trẻ. Im lặng không phải thiếu âm thanh, mà là nơi âm thanh chưa kịp chạm tới. Ở khoảng im lặng đó, người ta đã suýt bán đi thứ thuộc về tất cả mọi người.

Hãy hình dung hệ quả nếu thương vụ thành công. Một thực thể tìm kiếm lợi nhuận sẽ nắm 20% quyền thương mại của World Cup. Thực thể ấy có lợi ích trực tiếp trong việc tối đa hóa doanh thu của giải đấu. Điều đó đồng nghĩa với áp lực tăng số trận, mở rộng giải, tăng giá vé, tăng giá bản quyền, và dồn mọi quyết định về phía tối ưu hóa thương mại. Khi lợi nhuận trở thành một cổ đông, thì lịch thi đấu, thể thức, và cả nhịp sống của cầu thủ đều trở thành biến số để tối ưu.

Tôi không phản đối tiền. Bóng đá cần tiền để nuôi sân cỏ phong trào, để xây học viện, để trả lương cho huấn luyện viên nhi đồng ở những tỉnh lẻ. Nhưng tiền đến từ đâu và đi về đâu là hai câu hỏi khác nhau. Nhà đầu tư tư nhân rót tiền vào quyền thương mại World Cup không để tài trợ cho một sân bóng ở Quảng Ngãi. Họ đầu tư để thu hồi vốn kèm lợi nhuận. Và lợi nhuận ấy, xét cho cùng, được sinh ra từ túi của chính người hâm mộ — những người vẫn nghĩ mình chỉ đang mua một tấm vé xem bóng đá.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các kỳ chuyển nhượng của tôi, tôi nhận ra một quy luật: khi một quyết định được đưa ra quá nhanh, quá kín, và quá lớn, thì thường có một nhóm người phải gánh hệ quả mà không hề được hỏi ý kiến. Chuyển nhượng là chuyện phận, không phải chuyện tiền. Nhưng quản trị, ở tầm vĩ mô, lại là chuyện tiền được trình bày như thể nó là chuyện phận. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút.

Suốt nhiều thập kỷ, FIFA đã đi qua các cuộc khủng hoảng quản trị với mức độ nặng nề khác nhau. Mỗi lần như thế, tổ chức này lại hứa cải tổ, lại công bố các gói minh bạch hóa, rồi lại trở về với những quyết định được đưa ra trong hành lang. Câu chuyện lần này không mới về bản chất. Nó chỉ mới về hình thức: lần này, thứ bị đem ra mặc cả không phải là một lá phiếu bầu, mà là một phần của chiếc cúp vàng — biểu tượng mà bất cứ đứa trẻ nào trên hành tinh này cũng nhận ra.

Và đây là lúc tôi nhớ lại một điều cũ. Năm 2026, ở Nga, tôi từng đứng trong sân vận động Luzhniki trong một trận bán kết và nhìn xuống dưới. Tôi thấy một cậu bé trong bộ trang phục của đội khách, khóc vì đội của cậu vừa thua. Tôi học cách nghe trận đấu bằng mắt, và nghe nước Nga bằng sự im lặng. Cậu bé ấy không biết Luật chơi, không biết ai đang tranh chức, không biết có người đang nghĩ đến việc đem thứ cậu đang khóc vì nó ra đấu giá. Nhưng chính cậu bé ấy là người sở hữu bóng đá, theo cách mà không tổng thống nào có thể tuyên bố.

Góc nhìn phản trực giác: Kẻ được cho là người bảo vệ cũng có điều phải trả lời

Giờ đến lúc tôi phải nói điều mà nhiều đồng nghiệp trong ngành không muốn nghe. Ceferin đang chiếm thế thượng phong trong cuộc chiến truyền thông này. Ông nói những câu đẹp, dùng những từ ngữ đạo đức, đứng ở vị trí chính nghĩa. Nhưng một điều tôi luôn tự nhắc mình khi viết về kẻ thua cuộc: người ta dễ hóa thân thành người tốt khi mình không có gì để mất.

UEFA của Ceferin không phải là một ngôi nhà trong suốt. Đây là liên đoàn kiểm soát Champions League — một cỗ máy thương mại khổng lồ. Đây là liên đoàn đã đi qua cuộc khủng hoảng Super League với tư cách vừa là bên bị đe dọa, vừa là bên phản ứng bằng cách mở rộng giải đấu của chính mình. Khi Ceferin nói "bóng đá không để bán", người ta hoàn toàn có thể đồng ý với câu ấy mà vẫn phải tự hỏi: thế Champions League thì sao? Nó có nằm ngoài danh sách những thứ có giá không?

Điều tôi muốn nói không phải là UEFA xấu và FIFA tốt. Đây không phải một trận đấu giữa chính nghĩa và tội lỗi. Đây là một trận đấu giữa hai mô hình cạnh tranh để định nghĩa lại ai nắm quyền phân phối dòng tiền lớn nhất của bóng đá thế giới. Ceferin bảo vệ bản quyền của mình và gọi nó là đạo đức. Infantino muốn mở rộng nguồn lực và gọi nó là đổi mới. Người hâm mộ bị kẹt ở giữa, nghe hai bên nói chuyện bằng những từ đẹp.

Nếu UEFA thắng trong cuộc chiến này, bóng đá không tự động trở nên trong sạch hơn. Nó chỉ chuyển sang một cấu trúc quyền lực khác, nơi một liên đoàn châu lục giàu có nhất có tiếng nói lớn hơn 210 liên đoàn còn lại. Nếu FIFA thắng, bóng đá có nguy cơ bị cuốn sâu hơn vào vòng quay thương mại hóa. Không có con đường nào sạch cho cả hai. Chỉ có mức độ tổn thương khác nhau đối với người chơi nhỏ nhất.

Một điểm mù khác mà tôi thấy ít người nhắc tới: cả UEFA và FIFA đều đang nói về việc bảo vệ bóng đá, nhưng cả hai đều đã quên hỏi những người ngồi dưới khán đài. Không một cuộc trưng cầu dân ý nào dành cho người hâm mộ. Không một diễn đàn nào cho các liên đoàn nhỏ ở châu Á, châu Phi, châu Đại Dương. Cuộc chiến quản trị này được trình bày như một trận đấu giữa hai vị thần, nhưng phần lớn nhân loại đang xem nó từ bên ngoài hàng rào.

Tôi nhớ đến Diego Silva, ngoại binh Brazil từng kẹt lại Sài Gòn trong những tháng dịch. Cậu ấy mất hợp đồng không phải vì phong độ, mà vì dòng tiền của cả một chuỗi vận hành toàn cầu ngừng chảy. Quả bóng quay chậm lại, tôi mới thấy nó mang bao nhiêu phận người. Trong cuộc chiến giữa Ceferin và Infantino, có hàng nghìn Diego Silva khác đang chờ xem dòng tiền ấy sẽ chảy theo hướng nào. Họ không có ghế trong phòng họp. Nhưng họ là lý do để phòng họp tồn tại.

Cuộc bầu cử chủ tịch FIFA năm 2027 đang trở thành một cột mốc không thể tránh. Cuộc tranh cãi lần này, dù được gọi là về một thương vụ, thực chất là màn dạo đầu cho một cuộc so tài quyền lực dài hạn. Mỗi câu nói của Ceferin hôm nay, mỗi lá thư của Infantino gửi các liên đoàn thành viên, đều là những nước đi được tính cho một bàn cờ còn kéo dài nhiều năm. Và người hâm mộ, với tất cả tình yêu dành cho trái bóng, chỉ là những khán giả chưa được phát vé vào sân khấu thật.

Kết: Trái bóng và những người giữ nó

Tôi vẫn tin rằng bóng đá thuộc về người chơi nó, không phải người sở hữu nó. Một bàn thắng của một người thua cuộc vẫn có thể làm cả sân đứng lên vỗ tay cho chính mình — và khoảnh khắc ấy không nằm trong bất kỳ bảng cân đối tài chính nào.

Điều tôi mong mỏi không phải là FIFA hay UEFA thắng. Điều tôi mong là câu hỏi về quyền sở hữu bóng đá được đặt ra ở nơi công khai, chứ không phải trong một căn phòng kín nào đó ở Zurich. Khi một tổ chức tự nhận mình là người giữ trái bóng cho cả nhân loại, thì tổ chức ấy phải chứng minh điều đó bằng sự minh bạch, không phải bằng khẩu hiệu.

Và có lẽ, thứ bóng đá cần nhất lúc này không phải là một cuộc rà soát độc lập. Mà là một câu hỏi đơn giản được đặt thành tiếng, đủ to để cả hai tổng thống đều phải nghe: Khi bóng đá được đem bán, ai là người ngồi ở ghế người mua?