Bốn người trẻ thiệt mạng trong vụ nổ mìn gần Đường Ranh giới Kiểm soát tại Poonch

Một vụ nổ mìn gần Đường Ranh giới Kiểm soát (Line of Control – LoC) ở Poonch, vùng Azad Jammu và Kashmir, đã lấy đi sinh mạng của bốn người trẻ tuổi. Tên của họ được ghi lại: Faizan Sagheer, Ishtiaq, Asim Rafiq và Waqas Sharif. Bốn người, bốn gia đình, và một dạng bi kịch đã lặp lại quá nhiều lần đến mức nó trở thành một phần của nếp sống thường nhật ở vùng đất này. Poonch nằm ở phía tây Kashmir, sát đường ranh giới phân chia hai vùng kiểm soát. Với người ngoài, đó chỉ là một dải đất trên bản đồ. Với người dân địa phương, đó là một không gian sống mà mỗi bước chân ra đồng đều mang theo một phép tính ngầm: đi lối nào, tránh khu nào, và tin vào trí nhớ của ai. Khi một vụ nổ xảy ra, nó không chỉ là một sự kiện riêng lẻ. Nó là lời nhắc rằng chiến tranh, sau khi tiếng súng đã im, vẫn tiếp tục giết người bằng những thứ nằm im dưới đất. Đường Ranh giới Kiểm soát không phải là một đường kẻ vô hại. Trong nhiều thập kỷ, dọc theo đường ranh này, hai bên đã cài đặt một mạng lưới mìn và vật liệu chưa nổ dày đặc nhằm ngăn chặn sự di chuyển qua lại. Phần lớn số mìn đó không được gỡ bỏ khi giao tranh lắng xuống. Chúng ở lại, nằm rải rác trong đất ruộng, ven sườn đồi, dọc những con đường mòn mà người dân vẫn dùng để đi làm, chăn thả gia súc, kiếm củi. Kết quả là một vùng đất bị nhiễm độc ngầm, nơi cái chết được gieo sẵn và chờ đợi người đến. Bốn người trẻ trong vụ việc này là những thường dân. Họ không tham chiến. Họ chỉ đang sống, làm những công việc mà bao thế hệ người dân nơi đây vẫn làm. Đó là điểm mấu chốt khiến vụ việc đau xót: những người phải chịu hậu quả nặng nề nhất của một cuộc xung đột thường là những người không có tiếng nói trong việc quyết định cuộc xung đột ấy diễn ra hay kết thúc. Cần nói rõ về giới hạn thông tin. Bản phân tích nguồn mà tôi tiếp cận không cung cấp thời điểm chính xác của vụ nổ, không mô tả hoàn cảnh cụ thể dẫn tới cái chết của bốn người, và không nêu rõ đơn vị hay cơ quan nào đã xác nhận sự việc. Vì vậy, bất kỳ chi tiết nào về thời gian, địa điểm chính xác đến từng mét, hay trình tự diễn biến đều không thể khẳng định. Điều có thể nói một cách chắc chắn là: một vụ nổ mìn gần LoC ở Poonch đã giết chết bốn người trẻ, và đây là loại tai nạn có tính hệ thống, không phải tai nạn cá biệt. Để hiểu vì sao Poonch trở thành điểm nóng của loại tai nạn này, cần nhìn vào lịch sử. Khu vực Kashmir là nơi diễn ra nhiều cuộc xung đột trong nhiều thập kỷ, để lại một di sản vật chất mà chiến tranh nào cũng để lại: bom mìn và vật liệu chưa nổ. Những khu vực bị coi là 'nhạy cảm' thường bị rào lại và cắm biển cảnh báo, nhưng rào và biển không bao phủ hết. Người dân vẫn phải đi qua những khoảng trống, những lối mòn quen thuộc, những cánh đồng nằm ngay sát khu vực cấm. Không có lựa chọn nào khác, bởi sinh kế của họ gắn chặt với mảnh đất đó. Mìn không phân biệt mục tiêu. Nó không biết ai là lính, ai là nông dân, ai là trẻ chăn trâu. Nó nằm im chờ đợi, và khi được kích hoạt, nó hoàn thành đúng chức năng mà người ta đã thiết kế cho nó: gây sát thương. Với người dân ở Poonch, điều đó có nghĩa là cái chết luôn hiện diện trong những công việc bình thường nhất. Một người chăn cừu lùa đàn qua sườn đồi có thể đánh thức một quả mìn cũ. Một người nông dân cày ruộng có thể chạm vào một vật liệu chưa nổ đã nằm đó từ thời cha ông. Đó là loại rủi ro không thể né tránh bằng sự cẩn thận đơn thuần. Một nghịch lý đau lòng là càng về sau, mối nguy càng khó thấy hơn. Mìn và vật liệu chưa nổ không nằm trên bản đồ cho công chúng xem. Vị trí của chúng thường chỉ tồn tại trong hồ sơ quân sự, trong ký ức của những người lính năm xưa, hoặc không tồn tại ở đâu cả. Khi những người biết vị trí qua đời hoặc rời đi, thông tin ấy biến mất cùng họ. Vùng đất vì thế trở thành một bàn cờ mù, nơi người dân phải tự dò dẫm bằng kinh nghiệm truyền miệng và bằng may mắn. Các nỗ lực rà phá đã được tiến hành ở nhiều khu vực, nhưng tốc độ không theo kịp nhu cầu. Rà phá mìn là công việc chậm, tốn kém và nguy hiểm. Mỗi mét vuông đất được làm sạch đòi hỏi thời gian, thiết bị chuyên dụng và nhân lực được đào tạo. Trong khi đó, diện tích đất bị nhiễm lại rộng lớn, và nhiều khu vực nằm sát đường ranh nên việc tiếp cận bị hạn chế bởi cả yếu tố kỹ thuật lẫn yếu tố an ninh. Kết quả là một khoảng cách dai dẳng giữa cam kết làm sạch đất và thực tế số người tiếp tục chết vì mìn. Vụ việc ở Poonch cũng cho thấy mìn ảnh hưởng tới cả những gì không phải con người. Gia súc chết vì mìn, ruộng đồng bị bỏ hoang vì không ai dám canh tác, đường đi bị cắt đứt khiến thương mại nhỏ lẻ và việc đi lại của cộng đồng bị đình trệ. Một khu vực bị nhiễm mìn sẽ nghèo hơn, cô lập hơn, và dễ tổn thương hơn trước những cú sốc tiếp theo. Đó là cái giá kinh tế và xã hội âm thầm mà mìn đánh vào cộng đồng, ngoài cái giá sinh mạng đã quá rõ ràng. Điều đáng chú ý là những vụ việc như thế này thường chỉ được nhắc tới trong một vài ngày. Báo chí đưa tin, cộng đồng để tang, rồi câu chuyện chìm dần. Với những gia đình có người thiệt mạng, nỗi đau không chìm. Faizan Sagheer, Ishtiaq, Asim Rafiq và Waqas Sharif không còn nữa, nhưng những người phụ thuộc vào họ vẫn phải tiếp tục sống, thường là trong hoàn cảnh khó khăn hơn trước rất nhiều. Cái chết vì mìn không chỉ lấy đi một người, mà còn tháo rời một phần cấu trúc của một gia đình. Có một câu hỏi mà những vụ việc như thế này luôn đặt ra, và nó khó trả lời hơn vẻ ngoài của nó: trách nhiệm thuộc về ai? Trong luật nhân đạo quốc tế, việc sử dụng mìn sát thương chống người và mìn không có cơ chế tự hủy đặt ra những nghĩa vụ rõ ràng về việc ghi nhớ vị trí, rào chắn khu vực nguy hiểm và rà phá sau xung đột. Nhưng trên thực tế, việc thực thi những nghĩa vụ đó phụ thuộc vào ý chí chính trị và nguồn lực, hai thứ thường thiếu đúng vào lúc cần nhất. Khoảng cách giữa điều luật quy định và điều người dân Poonch trải qua là rất lớn. Vấn đề trở nên phức tạp hơn khi đường ranh giới là nơi hai bên đối đầu. Cả hai phía đều có lý do để giữ lại thông tin về vị trí mìn, và cả hai phía đều ít động lực để đẩy nhanh rà phá trong những khu vực mà họ coi là vành đai phòng thủ. Trong bối cảnh đó, người dân địa phương bị kẹt giữa hai lực lượng, chịu hậu quả từ những quyết định mà họ không tham gia và không thể thay đổi. Nhìn rộng hơn, câu chuyện ở Poonch là một phiên bản thu nhỏ của một vấn đề toàn cầu. Trên khắp thế giới, mìn và vật liệu chưa nổ tiếp tục giết và làm tàn phế người dân ở những vùng đã qua xung đột, thường là nhiều thập kỷ sau khi giao tranh kết thúc. Những nạn nhân phần lớn là thường dân, trong đó có trẻ em và nông dân. Đây là một trong những loại thiệt hại dai dẳng và bị lãng quên nhất của chiến tranh, bởi nó không có khoảnh khắc kịch tính để lên trang nhất, chỉ có những cái chết lặng lẽ lặp đi lặp lại. Điều khiến những vụ việc này đặc biệt khó chấp nhận là chúng hoàn toàn có thể phòng tránh về mặt kỹ thuật. Thế giới đã có công nghệ và phương pháp để rà phá mìn hiệu quả. Vấn đề không nằm ở khả năng kỹ thuật, mà nằm ở nguồn lực được phân bổ, ở ưu tiên chính trị, và ở việc liệu một vùng đất xa xôi có được coi là quan trọng đủ để làm sạch hay không. Bốn người trẻ ở Poonch chết không phải vì thế giới không biết cách cứu họ, mà vì việc cứu họ chưa từng được đặt lên đủ cao trong danh sách ưu tiên. Cần tránh một cám dỗ phổ biến khi viết về những sự kiện như thế này: biến nó thành một câu chuyện cảm động rồi để đó. Cảm xúc là cần thiết, nhưng nó không thay thế được phân tích. Câu hỏi thực sự không phải là 'chúng ta có thương xót không', mà là 'vì sao loại tai nạn này vẫn tiếp diễn, và điều gì cần thay đổi để nó dừng lại'. Bốn cái tên chỉ có ý nghĩa nếu chúng buộc chúng ta phải nhìn vào cấu trúc đã sản sinh ra cái chết của họ. Một điểm khác đáng lưu ý là cách thông tin về những vụ việc như thế này được lan truyền. Phần lớn dữ liệu đến từ báo chí địa phương và các nguồn sơ cấp, trong khi các tổ chức quốc tế thường không có mặt tại chỗ. Điều đó có nghĩa là con số thực tế về nạn nhân mìn thường cao hơn những gì được ghi nhận chính thức. Nhiều vụ việc không bao giờ được đếm, và những người chết không tên không được đưa vào bất kỳ thống kê nào. Faizan Sagheer, Ishtiaq, Asim Rafiq và Waqas Sharif ít nhất đã được ghi lại tên tuổi. Hàng nghìn người khác thì không. Với các cộng đồng sống dọc Đường Ranh giới Kiểm soát, mìn đã trở thành một điều kiện sống, giống như thời tiết xấu hay địa hình hiểm trở. Người ta học cách sống chung với nó, truyền cho con cái những quy tắc bất thành văn về nơi nào nên tránh, và cầu nguyện mỗi khi ai đó đi xa. Đó là một dạng căng thẳng thường trực mà không có cách nào giải tỏa, bởi mối nguy không nằm ở một kẻ thù có thể nhìn thấy, mà nằm ở chính mảnh đất dưới chân. Vụ nổ ở Poonch một lần nữa cho thấy rằng hậu quả của xung đột không kết thúc khi tiếng súng ngừng. Nó kéo dài trong nhiều thập kỷ, âm thầm và dai dẳng, chủ yếu đánh vào những người nghèo nhất và ít khả năng tự bảo vệ nhất. Những người trẻ như bốn nạn nhân trong vụ việc này là những người đáng lẽ phải có cả một tương lai phía trước. Thay vào đó, họ trở thành một con số trong một danh sách dài những cái chết mà thế giới đã quá quen để phản ứng. Nhìn từ góc độ quản trị, đây là vấn đề của cả hai phía đối đầu và của cả cộng đồng quốc tế. Không có giải pháp nào chỉ đến từ một phía. Rà phá mìn đòi hỏi hợp tác, chia sẻ thông tin và một cam kết dài hạn vượt qua các chu kỳ căng thẳng chính trị. Điều đó nghe có vẻ xa vời trong bối cảnh hiện tại, nhưng không có con đường nào khác. Mỗi năm trì hoãn là thêm những cái tên được thêm vào danh sách. Câu chuyện ở Poonch không phải là một sự kiện cá biệt cần được ghi nhớ rồi bỏ qua. Nó là một mẫu hình. Bất cứ nơi nào có mìn còn sót lại sau chiến tranh, ở bất cứ đâu trên thế giới, đều có những người dân đang sống trong tình trạng tương tự, đi lại trên những mảnh đất có thể giết họ bất cứ lúc nào. Bốn người trẻ ở Poonch là một lời nhắc rằng cái giá của chiến tranh không được trả một lần khi ký hiệp định, mà được trả dần, từng mạng người một, trong nhiều thập kỷ sau đó. Điều còn lại để suy ngẫm không phải là thương xót bốn người đã mất — điều đó là hiển nhiên — mà là thừa nhận rằng loại cái chết này, vào thời điểm này, với công nghệ hiện có, là một sự lãng phí không thể biện minh. Faizan Sagheer, Ishtiaq, Asim Rafiq và Waqas Sharif đã chết trên một mảnh đất mà lẽ ra đã phải được làm sạch từ lâu. Câu hỏi không phải là liệu chúng ta có thương tiếc họ hay không, mà là liệu chúng ta có đủ can đảm để thừa nhận rằng cái chết của họ là kết quả của những lựa chọn — và những lựa chọn đó có thể được làm khác đi.