Cuối tuần tranh cãi, tranh biếm họa của Squires và bài học trọng tài cho V.League

Phút 78, trọng tài chính vẫy tay về phía màn hình bên đường biên. Ở Hàng Đẫy, mười lăm nghìn người cùng đứng dậy, và trong ba phút tiếp theo, không ai nói với ai câu nào. Tiếng duy nhất còn lại là tiếng loa phóng thanh đọc số áo những cầu thủ liên quan. Tôi ngồi ở khu vực báo chí, tay vẫn cầm bút, nhưng mắt nhìn vào màn hình điện thoại vừa sáng lên. Một người bạn ở London gửi cho tôi tranh biếm họa mới nhất của David Squires trên The Guardian, vẽ về một cuối tuần đầy tranh cãi ở Premier League. Cùng lúc đó, trọng tài quay ra, khoát tay, và cả khán đài vỡ thành hai nửa: một nửa reo, một nửa chửi. Ba phút ở Hà Nội và ba phút ở nước Anh giống nhau đến mức đáng sợ.

Nội dung bức tranh ấy, tóm lại bằng chính câu chữ mà tờ báo dùng, nói rằng giải Ngoại hạng Anh đang “dẫn đầu về những quyết định gây tranh cãi và những nỗi buồn mang tính trình diễn” — debatable decisions and performative sadness. Đây là tranh biếm họa, không phải bài phân tích dữ liệu. Nó không nêu tên một trận đấu cụ thể, không nêu một quyết định cụ thể, không có phút thứ mấy, không có tên cầu thủ nào. Kèm theo tranh là phần giới thiệu để độc giả mua bản in, và cuốn sách mang tên Chaos in the Box mà Squires cùng tờ báo đang bán. Chú thích hình vẽ ghi rõ: David Squires/The Guardian. Cần nói ngay điều này để tránh nhầm lẫn — đây là một sản phẩm văn hóa truyền thông có chức năng thương mại, không phải bản tin về luật hay về trọng tài.

Phần đáng bàn nằm ở hệ thống phía sau bức tranh. Kể từ khi VAR xuất hiện, bóng đá Anh vận hành trong ba tầng: IFAB, cơ quan quản lý Luật bóng đá toàn cầu; PGMOL, tổ chức chịu trách nhiệm về đội ngũ trọng tài bóng đá chuyên nghiệp Anh; và ban tổ chức Premier League. VAR chỉ được can thiệp vào bốn nhóm tình huống: bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ, và nhầm lẫn danh tính cầu thủ. Bốn nhóm, nghe thì gọn. Nhưng mỗi lần tổ VAR nhấc tai nghe lên là mỗi lần ba phút của trận đấu bị treo lơ lửng, và ba phút ấy không thuộc về cầu thủ, không thuộc về huấn luyện viên, không thuộc về khán giả. Nó thuộc về một căn phòng kín, nơi không ai nhìn thấy mặt ai. Công nghệ việt vị bán tự động được đưa vào để rút ngắn những phút treo đó. Việc công bố quyết định qua loa tại sân cũng được tính tới. Tất cả những cải cách kỹ thuật ấy đều nhắm vào cùng một thứ: thời gian chết của niềm tin.

Phòng thay đồ không nói dối — mọi lời thì thầm đều thành tiếng vọng. Tôi học câu đó trong mùa giải 2026, khi tôi sống cùng Hà Nội FC suốt mười tháng ở tuổi bốn mươi. Có ba mươi bảy lần tôi ngồi trong phòng thay đồ sau tiếng còi mãn cuộc. Một trong những lần ấy đến sau trận thua Bình Dương 1-2, khi huấn luyện viên Chu Đình Nghiêm chỉ từng vị trí trên bảng chiến thuật và nói rất chậm. Không ai trong phòng nhắc đến trọng tài. Một ngoại binh ngồi im ở góc, khăn trùm kín đầu. Văn Quyết nói một câu, Quang Hải gật. Rồi cả phòng đứng dậy. Điều tôi mang ra khỏi căn phòng ấy không phải một nhận định về sai lầm của trọng tài, mà là một nhận xét về nhu cầu: cầu thủ cần người lắng nghe hơn là người phán xét. Nghề của tôi từ đó đổi hướng. Tôi bắt đầu viết từ những chi tiết nhỏ — một cái vỗ vai, một câu thì thầm — trước khi viết về tỉ số.

Tôi từng đọc sai tên một con người, và nhận ra mình đã vô tình xóa đi danh tính của họ. World Cup 2026 ở Nga, trận khai mạc giữa Nga và Ả Rập Saudi, tôi phát trực tiếp và đọc sai tên tiền vệ Salem Al-Dawsari ba lần trong hiệp một. Hai trăm mười bốn bình luận chỉ trích đổ về trong đêm. Tôi mất hai tuần xem lại băng ghi hình hai mươi hai trận và tập đọc tên cầu thủ của cả ba mươi hai đội tuyển, rồi tự làm một cuốn sổ tay phiên âm. Nhưng bài học lớn hơn nằm ở chỗ khác: cộng đồng là người thẩm định cuối cùng, không phải tôi. Và khi nghĩ về trọng tài, tôi thấy một điều lạ. Chúng ta tranh cãi về họ hàng tuần, viết về họ hàng trăm nghìn từ mỗi mùa, nhưng rất ít người trong chúng ta biết tên đầy đủ của bất kỳ trọng tài nào. Anh ấy là “trọng tài chính”. Cô ấy là “trọng tài VAR”. Một nghề bị gọi bằng chức danh, không bằng tên. Khi ai đó không được gọi tên, người ta ném đá dễ hơn.

Điều David Squires vẽ ra, và điều đáng để chúng ta dừng lại lâu hơn một tiếng cười, là một chuỗi lợi ích nối liền nhau. Tranh cãi trọng tài không còn là sự cố của một trận đấu; nó đã trở thành một sản phẩm truyền thông với chu kỳ sản xuất ổn định. Một quyết định gây tranh cãi tạo ra phản ứng. Phản ứng tạo ra lượt tương tác. Lượt tương tác tạo chỗ đứng cho người bình luận. Người bình luận tạo ra câu chuyện. Câu chuyện ấy lại được bán dưới dạng tranh in và sách. Cuốn Chaos in the Box nằm ở cuối chuỗi đó, và nó không hề giấu mình. Sức mạnh của mô hình này nằm ở khả năng tự tái tạo: càng nhiều tranh cãi, càng nhiều nội dung; càng nhiều nội dung, càng nhiều áp lực lên trọng tài; càng nhiều áp lực, càng nhiều sai sót mở ra tranh cãi mới. Đây là vòng lặp không có nút dừng ở giữa, chỉ có nút tăng tốc.

Chuỗi ấy không dừng ở biên giới nước Anh, và đó là phần liên quan trực tiếp đến chúng ta. VAR xuất hiện ở V.League từ mùa giải 2026, ban đầu ở một số trận, sau đó mở rộng dần. Mỗi lần công nghệ này bật lên ở một sân Việt Nam, cách phản ứng của khán giả lại giống đến lạ thường với cách phản ứng ở Anh: tin vào màn hình, rồi quay sang nghi ngờ người ngồi trước màn hình. Thứ chúng ta nhập khẩu từ Premier League không phải là công nghệ — công nghệ thì ai cũng mua được — mà là khuôn mẫu cảm xúc: một cuối tuần có tranh cãi, một tuần lễ đòi giải thích, một lời xin lỗi, rồi mọi thứ lắng xuống và tái diễn. Tôi ngồi ở khán đài Việt Nam và nhận ra mình đã nghe trước được nhịp của cuộc tranh cãi trước khi nó xảy ra.

Chỗ hiểu lầm thường thấy của người ngoài cuộc là nghĩ vấn đề nằm ở chất lượng trọng tài, và cách sửa là đào tạo tốt hơn hoặc công nghệ chính xác hơn. Cách hiểu ấy bỏ qua một chi tiết: khi Squires viết “performative sadness” — nỗi buồn mang tính trình diễn — ông đặt cả trọng tài lẫn người phẫn nộ vào cùng một khung. Người ta không phẫn nộ vì cần một kết quả đúng. Người ta phẫn nộ vì phẫn nộ là một nghi thức cộng đồng có lợi ích riêng của nó. Đó là lý do vì sao những cải cách kỹ thuật, dù tiến bộ đến đâu, không bao giờ làm hài lòng tất cả: nghi thức thì không có điểm kết thúc. Cũng cần nói rõ về tính xác thực của chính bức tranh. Câu “giải Ngoại hạng Anh đang dẫn đầu về những quyết định gây tranh cãi” là một ý kiến biếm họa, không phải một so sánh được đo lường. Không có giải đấu nào khác được nêu ra để đối chiếu, không có số liệu, không có mốc thời gian. Nếu một ngày nào đó có ai trích câu ấy như một dữ kiện, người đó đã đọc sai thể loại. Và một nghịch lý cuối: bức tranh cười vào vòng lặp tranh cãi, nhưng chính bức tranh lại sống nhờ vòng lặp ấy.

Tôi giữ nhịp cho đội bóng, nhưng chính họ là người dạy tôi rằng nhịp đập không bao giờ ngừng. Vài tín hiệu để theo dõi trong thời gian tới: liệu công nghệ việt vị bán tự động có rút ngắn được quãng ba phút treo niềm tin; liệu việc công bố quyết định qua loa tại sân có được áp dụng rộng rãi; và ở V.League, liệu chúng ta có tiến tới một bước nhỏ hơn nhưng khó hơn — đọc tên trọng tài trước khi đọc quyết định của anh ấy. Ngày ấy tôi sửa lại cách phát âm, nhưng cũng sửa lại cả cách tôi nhìn một con người. Có thể bóng đá Việt Nam cũng cần một lần sửa như thế.