Dữ liệu bóng đá Việt Nam: Chín chiều phân tích còn để trống

Một cột số bỏ trống

Trong bảng tổng hợp chuyển nhượng của một câu lạc bộ V.League 1 mà tôi còn giữ bản chụp, có ba cột luôn trống: phí chuyển nhượng, thời hạn hợp đồng và phí môi giới. Người ta công bố ảnh cầu thủ ký giấy, công bố số áo, công bố buổi ra mắt; ba cột quan trọng nhất thì để trắng. Với một giải đấu vận hành bằng tiền tài trợ, tiền bản quyền truyền hình và tiền vé, đó không phải chi tiết nhỏ. Nó là điểm khởi đầu của một câu hỏi lớn hơn: bóng đá Việt Nam đang được quản trị bằng dữ liệu, hay bằng niềm tin?

Tôi đã dành nhiều năm đối chiếu những con số như thế. Hợp đồng chuyển nhượng có 47 trang, khoản thưởng ngầm nằm ở trang 46, ngay dưới dòng chữ ký. Ba năm theo dõi 1.400 mẫu xét nghiệm, cuối cùng tất cả nằm gọn trong một kết luận: họ không chạy bằng sức mình. Sân vận động đóng cửa 14 tháng, doanh thu tăng 22% — tôi chỉ muốn hỏi: khán giả vào sân bằng cửa nào? Những câu hỏi ấy không xuất phát từ sự hoài nghi vu vơ. Chúng xuất phát từ một thực tế đơn giản: ở bóng đá Việt Nam, rất nhiều thứ quan trọng không được ghi lại.

Khi người ta không ghi lại, người ta không thể kiểm chứng. Khi không thể kiểm chứng, người ta không thể quy trách nhiệm. Và khi không ai phải chịu trách nhiệm, mọi thứ cứ thế trôi qua mùa này sang mùa khác — cho tới khi một vụ việc đủ lớn buộc tất cả phải dừng lại và nhìn vào khoảng trống.

Mùa giải thường niên và thói quen không đo lường

Bóng đá Việt Nam bước vào mỗi mùa giải thường niên với một nghịch lý quen thuộc: càng nhiều trận đấu, càng ít dữ liệu được công khai. Khán đài đầy lên, bản quyền truyền hình được đàm phán lại, hợp đồng tài trợ được ký mới — nhưng cái thứ tối thiểu để hiểu một trận đấu đã diễn ra như thế nào thì vẫn nằm trong sổ tay của vài người.

Tôi từng ngồi trong một phòng họp kỹ thuật nơi ban huấn luyện trình bày về một trận thua. Trên bảng là sơ đồ đội hình, vài mũi tên, vài ghi chú. Không có một con số nào về số đường chuyền, về số lần gây áp lực, về khoảng cách đội hình giữa các tuyến. Câu hỏi của tôi khi đó rất đơn giản: chúng ta thua vì chúng ta đá dở, hay vì chúng ta không biết mình đá dở ở chỗ nào? Không ai trả lời được, bởi vì không ai có dữ liệu để trả lời.

Đây là điều khác biệt căn bản giữa bóng đá Việt Nam và các nền bóng đá đã công nghiệp hóa. Ở những nơi đó, mỗi trận đấu để lại một dấu vết số: hàng nghìn điểm dữ liệu về vị trí, tốc độ, quãng chạy, chất lượng cú sút. Ở đây, dấu vết ấy phần lớn không tồn tại — hoặc có mà không ai công bố. Và cái gì không được đo, cái đó không được cải thiện một cách có hệ thống.

Người đọc theo dõi giải đấu mỗi tuần cần nhiều hơn một bảng tỷ số. Họ cần thấy áp lực tranh chức vô địch và sức ép xuống hạng được lượng hóa bằng gì, tín hiệu chiến thuật nào đang thay đổi trước khi nó trở thành tiêu đề. Nhưng để làm được điều đó, phải có dữ liệu. Và dữ liệu ấy đang thiếu.

Chín chiều, một khoảng trống chung

Khi tôi thử áp một khung phân tích tiêu chuẩn — chín chiều từ chiến thuật, tài chính, kết quả, cảnh quan giải đấu, quản trị, phòng thay đồ, rủi ro, truyền thông cho tới truyền dẫn ngành — lên bóng đá Việt Nam, tôi nhận ra một điều: ở mỗi chiều, điểm chung đều là sự vắng mặt của dữ liệu có thể kiểm chứng. Đây không phải lời than phiền của một người cầu toàn. Đây là mô tả về một cấu trúc.

Dưới đây là chín chiều ấy, và ở mỗi chiều, câu hỏi đặt ra không phải "chúng ta đang ở đâu", mà "chúng ta có thể biết mình đang ở đâu hay không".

Chiều một: Chiến thuật và kỹ thuật

Trong ba trận gần nhất của phần lớn các đội tại V.League 1, không có bảng chỉ số PPDA nào được công bố — chỉ số đo số đường chuyền mà đối thủ được phép thực hiện trước mỗi hành động phòng ngự. Không có nó, người ta không thể biết một đội đang pressing cao hay đang lùi sâu một cách chủ động. Người ta chỉ có thể nói đội đó "đá rát" hay "đá chùng", những tính từ vô nghĩa về mặt phân tích.

Tương tự, xG — bàn thắng kỳ vọng — gần như không tồn tại trong dữ liệu công khai của bóng đá Việt Nam. Điều này dẫn tới một hệ quả trực tiếp: người ta đánh giá cầu thủ bằng số bàn thắng và số đường kiến tạo, hai chỉ số phụ thuộc nặng vào may mắn và vào đồng đội. Một tiền đạo đá tốt nhưng dứt điểm vào cột dọc sẽ bị coi là kém, trong khi một tiền đạo đá kém nhưng may mắn sẽ được tung hô. Không có xG, không ai phân biệt được hai người ấy.

Ở chiều kỹ thuật, câu hỏi về việc dùng nhân sự, về việc một cầu thủ trẻ có thực sự được trao cơ hội hay chỉ được đưa vào để đối phó quy định, cũng không thể trả lời bằng số. Tôi từng đếm thủ công số phút thi đấu thực tế của một nhóm cầu thủ trẻ trong một mùa giải, và con số khiến tôi dừng lại: phần lớn trong số họ chỉ vào sân ở những phút cuối, khi kết quả đã an bài. Đó không phải trao cơ hội. Đó là hợp thức hóa danh sách.

Chiều hai: Tài chính câu lạc bộ và thị trường chuyển nhượng

Đây là chiều mờ đục nhất, và cũng là chiều mà tôi quen thuộc nhất. Người ta không giấu tiền trong két, mà giấu trong điều khoản luật sư được trả tiền để bỏ qua. Ở bóng đá Việt Nam, điều đó diễn ra ở quy mô hệ thống.

Hãy thử hỏi ba câu hỏi cơ bản về bất kỳ câu lạc bộ nào: nguồn thu từ bản quyền truyền hình chiếm bao nhiêu phần trăm tổng thu; quỹ lương chiếm bao nhiêu phần trăm doanh thu; nợ ròng của câu lạc bộ là bao nhiêu. Với phần lớn các đội, không có câu trả lời công khai. Không có báo cáo tài chính được kiểm toán và công bố như một nghĩa vụ. Không có cơ chế để so sánh sức khỏe tài chính giữa các câu lạc bộ trong cùng một giải.

Điều này không chỉ là chuyện minh bạch. Nó là chuyện cạnh tranh công bằng. Nếu một câu lạc bộ chi tiêu vượt xa khả năng của mình nhưng không ai biết vì không ai kiểm toán, thì khoảng cách trên bảng xếp hạng phản ánh điều gì? Phản ánh năng lực, hay phản ánh khả năng chịu nợ? Tôi không cần lời thú nhận, vì số liệu đã đối chiếu không bao giờ cần xin lỗi — nhưng ở đây, đến số liệu để đối chiếu cũng không có.

Về thị trường chuyển nhượng, câu chuyện còn tệ hơn. Phí chuyển nhượng không được công bố. Cấu trúc hợp đồng không được công bố. Các điều khoản thưởng, điều khoản giải phóng, điều khoản bán lại, phần lớn nằm trong bóng tối. Khi một cầu thủ chuyển đi nước ngoài — như trường hợp Nguyễn Quang Hải sang Pau FC tại Pháp, Nguyễn Công Phượng từng sang Nhật Bản và Hàn Quốc, hay Đoàn Văn Hậu sang Heerenveen tại Hà Lan — người hâm mộ chỉ biết tin qua thông báo ngắn, không có một bảng cấu trúc tài chính nào để hiểu thương vụ ấy thực sự diễn ra thế nào.

Một nền bóng đá muốn phát triển bền vững phải biết mình đang chi bao nhiêu cho cái gì. Ở đây, không ai biết.

Chiều ba: Kết quả và chu kỳ dư luận

Bảng xếp hạng thì có. Nhưng bảng xếp hạng không cho biết một đội đang chơi tốt hơn hay tệ hơn so với chính nó một tháng trước. Muốn biết điều đó, phải có dữ liệu quá trình: số cơ hội tạo ra, số cơ hội cho đối thủ, chất lượng các cơ hội. Không có chúng, người ta chỉ đọc được kết quả, chứ không đọc được xu hướng.

Đây là lý do vì sao ở Việt Nam, dư luận thường phản ứng thái quá trước mỗi trận thắng và mỗi trận thua. Một đội thắng hai trận liên tiếp được tung hô là ứng viên vô địch. Thua hai trận, huấn luyện viên bị đòi sa thải. Cả hai phản ứng đều thiếu cơ sở, bởi vì không ai có dữ liệu để nói mẫu thắng ấy có bền vững hay không. Không có kiểm định mẫu, mọi kết luận đều là cảm tính.

Áp lực lên huấn luyện viên vì thế trở thành một loại áp lực mù. Ông ta bị đánh giá bởi những người không có công cụ để đánh giá, và bị buộc phải phản ứng với những tiếng nói không thể kiểm chứng. Trong một môi trường như vậy, quyết định chiến thuật đúng đắn có thể bị bác bỏ chỉ vì kết quả ngắn hạn không thuận, còn quyết định sai lầm có thể được bảo vệ chỉ vì may mắn.

Chiều bốn: Cảnh quan giải đấu và định vị đội bóng

Một giải đấu lành mạnh cần biết mình có bao nhiêu tầng cạnh tranh: nhóm tranh vô địch, nhóm giành suất dự cúp châu lục, nhóm trung bình và nhóm trụ hạng. Muốn biết điều đó, phải so sánh nguồn lực giữa các đội: giá trị đội hình, sức mạnh tài chính, chất lượng đào tạo trẻ.

Ở V.League 1, gần như không có dữ liệu định giá đội hình được công bố một cách hệ thống. Không có bảng xếp hạng nguồn lực. Điều này khiến người ta không thể phân biệt một đội đang làm tốt hơn nguồn lực của mình với một đội đang làm kém hơn nguồn lực của mình. Cả hai đều có thể cùng số điểm sau mười vòng, nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Về dòng chảy tài năng, đây là điểm nhức nhối mà tôi cho là hệ thống câu lạc bộ vệ tinh đang làm mờ đi. Khi các đội lớn thiết lập mạng lưới đội vệ tinh, họ có thể né các quy định về đào tạo nội địa và biến những tài năng ở các giải nhỏ thành "tài sản vệ tinh". Một cầu thủ trẻ có thể thuộc biên chế đội lớn nhưng thi đấu cho đội nhỏ, và không ai theo dõi được quỹ đạo thực sự của anh ta. Dữ liệu về những luồng di chuyển này hầu như không tồn tại, nghĩa là không ai kiểm soát được chúng.

Chiều năm: Quy tắc và tuân thủ quản trị

Ở bất kỳ giải đấu nào, có bốn nhóm quy tắc cơ bản cần được giám sát: công bằng tài chính, đăng ký chuyển nhượng, kỷ luật và điều kiện dự giải. Với bóng đá Việt Nam, hệ thống quy tắc tham chiếu là các quy định của Liên đoàn Bóng đá châu Á, Liên đoàn Bóng đá Việt Nam và ban tổ chức giải.

Vấn đề không phải là thiếu quy tắc. Vấn đề là thiếu dữ liệu để kiểm tra việc tuân thủ. Nếu một câu lạc bộ không công bố tình hình tài chính, làm sao cơ quan quản lý biết đội đó có vi phạm quy định công bằng tài chính hay không? Nếu các giao dịch chuyển nhượng không minh bạch, làm sao kiểm tra một vụ chuyển nhượng có hợp lệ về mặt đăng ký hay không?

Điều này tạo ra một khoảng trống trách nhiệm. Khi không có dữ liệu, không có bằng chứng, không có vi phạm được xác lập, và do đó không có chế tài. Tôi từng chứng kiến một vụ việc mà bằng chứng ban đầu chỉ là một bản sao chụp mờ. Nguyên tắc của tôi khi đó rất rõ: không công bố cho tới khi có bản gốc. Nhưng trong bóng đá Việt Nam, phần lớn các vụ việc thậm chí không đi tới bước có một bản sao chụp để bắt đầu.

Chiều sáu: Quản lý và phòng thay đồ

Sức khỏe của một phòng thay đồ là thứ khó đo nhất, nhưng không phải không thể đo. Người ta có thể theo dõi cấu trúc lãnh đạo, quan hệ giữa huấn luyện viên và cầu thủ, và quá trình chuyển giao thế hệ. Ở Việt Nam, những tín hiệu này phần lớn chỉ xuất hiện gián tiếp qua phỏng vấn, qua mạng xã hội, qua những phát ngôn bóng gió.

Không có cơ chế nào để đo mức độ hài lòng của cầu thủ, mức độ ổn định của ban huấn luyện, hay mức độ can thiệp của chủ sở hữu vào quyết định chuyên môn. Tất cả đều nằm trong vùng xám. Khi một huấn luyện viên bị thay giữa mùa, người ta tranh luận về nguyên nhân mà không có dữ liệu nào về bối cảnh thực sự. Đây là mảnh đất màu mỡ cho tin đồn, và tin đồn thì không bao giờ phải chịu trách nhiệm.

Chiều bảy: Hồ sơ rủi ro

Một hồ sơ rủi ro đầy đủ phải bao quát sáu loại: rủi ro thể thao, tài chính, nhân sự, quy tắc, dư luận và hệ thống. Ở bóng đá Việt Nam, không loại rủi ro nào được lượng hóa một cách có hệ thống, bởi vì không có dữ liệu đầu vào.

Hãy lấy rủi ro tài chính làm ví dụ. Để đánh giá một câu lạc bộ có nguy cơ vỡ nợ hay không, cần biết cơ cấu nợ, dòng tiền và cam kết tài trợ dài hạn. Không ai có những thông tin này. Rủi ro thể thao cũng vậy: để biết một đội có nguy cơ sa sút vì lịch thi đấu dày, cần dữ liệu về quãng chạy, về thời gian hồi phục, về tần suất chấn thương. Không ai công bố.

Kết quả là mọi quyết định quản trị ở bóng đá Việt Nam đều được đưa ra trong tình trạng mù thông tin. Người ta không quản trị rủi ro. Người ta phản ứng với khủng hoảng sau khi nó đã xảy ra.

Chiều tám: Truyền thông và kỳ vọng

Đây là chiều mà tôi quan sát kỹ nhất, vì nó là nghề của tôi. Truyền thông bóng đá Việt Nam vận hành phần lớn trên tin đồn và phản ứng cảm xúc, bởi vì dữ liệu nền tảng không tồn tại để neo các câu chuyện vào.

Một tin chuyển nhượng xuất hiện. Không ai kiểm tra được nguồn. Không ai có dữ liệu để đánh giá liệu thương vụ ấy có hợp lý về mặt tài chính hay chiến thuật hay không. Kết quả là tin đồn có tuổi thọ dài hơn sự thật, và kỳ vọng của người hâm mộ bị đẩy lên cao hơn thực tế. Khoảng cách giữa kỳ vọng và năng lực ngày càng lớn, và đến khi vỡ, nó đổ lên đầu những người ít có khả năng chống đỡ nhất.

Mười hai báo cáo, mỗi bản một kiểu, xếp chồng lên nhau thì kể chung một câu chuyện. Nhưng ở đây, ngay cả mười hai báo cáo ấy cũng không tồn tại để mà xếp chồng.

Chiều chín: Truyền dẫn ngành bóng đá

Cuối cùng là câu hỏi về chuỗi giá trị: từ đào tạo trẻ, qua câu lạc bộ và giải đấu, tới phát sóng, thương mại và các thị trường phái sinh. Ở bóng đá Việt Nam, các mắt xích này gần như không được kết nối bằng dữ liệu.

Không ai biết một cầu thủ trưởng thành từ lò đào tạo nào, qua bao nhiêu bước, tạo ra giá trị bao nhiêu cho hệ thống. Không ai biết dòng vốn nào đang chảy vào bóng đá, từ đâu, với mục đích gì. Không ai biết giá trị thương mại của một giải đấu được phân bổ lại cho các câu lạc bộ theo cơ chế nào. Mỗi mắt xích vận hành trong bóng tối, và cái bóng tối của mắt xích này che khuất mắt xích kia.

Phần hợp lý của sự mờ đục

Tôi phải nói cho công bằng: không phải mọi sự mờ đục đều là che giấu. Có những lý do chính đáng, và một người làm nghề điều tra phải nhìn thẳng vào chúng.

Thứ nhất, thu thập dữ liệu tốn tiền. Một hệ thống dữ liệu chiến thuật đầy đủ đòi hỏi thiết bị, nhân lực và phần mềm — những thứ mà nhiều câu lạc bộ V.League 1 không có ngân sách để chi. Khi một đội còn đang lo trả lương đúng hạn, việc yêu cầu họ đầu tư vào hệ thống xG là không thực tế.

Thứ hai, minh bạch tài chính có thể gây bất lợi cạnh tranh. Nếu một câu lạc bộ công bố cấu trúc lương của mình, đối thủ sẽ biết trần chi tiêu và có thể chen vào giành người. Trong một thị trường thiếu cơ chế bảo vệ, sự kín đáo là một chiến lược phòng vệ hợp lý, không phải một hành vi xấu.

Thứ ba, và đây là điều quan trọng nhất, một phần dữ liệu tồn tại nhưng chưa được số hóa. Nhiều câu lạc bộ có ghi chép nội bộ, chỉ là chúng nằm trong sổ giấy, trong file rời, trong trí nhớ của những người phụ trách. Vấn đề không phải là không có dữ liệu, mà là dữ liệu không ở dạng có thể kiểm chứng và tái sử dụng.

Nhìn theo cách ấy, bức tranh không hoàn toàn bi quan. Nó chỉ ra rằng vấn đề không phải đạo đức, mà là hạ tầng. Và hạ tầng thì có thể xây.

Điều cần làm, và điều không nên làm

Nếu tôi được đặt một câu hỏi cho những người quản lý bóng đá Việt Nam, nó sẽ không phải là "tại sao các anh giấu dữ liệu". Nó sẽ là: "các anh có sẵn sàng xây một chuẩn dữ liệu tối thiểu cho giải đấu hay không".

Một chuẩn như vậy không cần phức tạp. Nó có thể bắt đầu từ những thứ khiêm tốn: một bảng công bố chuyển nhượng với ba cột còn trống được điền vào; một báo cáo tài chính tóm tắt hằng năm cho mỗi câu lạc bộ; một bộ chỉ số trận đấu tối thiểu được công khai sau mỗi vòng. Những thứ này không đòi hỏi công nghệ cao. Chúng đòi hỏi một quyết định.

Điều không nên làm là biến dữ liệu thành một cuộc thi phô trương, nơi các câu lạc bộ công bố những con số đẹp nhưng không kiểm chứng được. Số liệu không kiểm chứng được thì tệ hơn không có số liệu, bởi vì nó tạo ra ảo giác về sự minh bạch trong khi thực chất vẫn là mờ đục. Tôi đã dành cả sự nghiệp để phân biệt hai thứ ấy, và tôi biết chúng khác nhau như thế nào.

Hai mươi năm cầm bút, tôi không mất niềm tin vào con người. Tôi chỉ mất niềm tin vào những chữ ký ướt — những chữ ký được ký vội, không có dữ liệu đi kèm, không có gì để đối chiếu về sau. Và bóng đá Việt Nam đang có quá nhiều chữ ký ướt.

Nhưng điều đáng nói là: một chữ ký ướt có thể trở thành một bản ghi nếu có ai đó chịu ghi lại. Một trận đấu có thể trở thành một bài học nếu có ai đó chịu đo lường. Một thương vụ có thể trở thành minh bạch nếu có ai đó chịu công bố. Tất cả những điều này đều nằm trong tầm tay, không phải ở tương lai xa.

Vấn đề không phải là bóng đá Việt Nam thiếu tiền. Vấn đề là bóng đá Việt Nam thiếu thói quen ghi chép. Và thói quen thì có thể học. Câu hỏi duy nhất còn lại là: ai sẽ là người đầu tiên chịu mở cuốn sổ ấy ra, và liệu những người còn lại có đủ can đảm để viết vào đó những con số thật?