Chương trình 600–1.000 tỷ đồng của ông Nguyễn Đức Thụy: 41–55% ngân sách tiêu trước khi bóng lăn

Trong bản chương trình dày vài chục trang mà ông Nguyễn Đức Thụy công bố trước thềm đại hội Liên đoàn Bóng đá Việt Nam nhiệm kỳ 2026–2030, có một dòng xuất hiện đúng một lần rồi biến mất: 80 tỷ đồng mỗi năm từ ngân sách nhà nước, khoản tiền VFF đang nhận cho các nhiệm vụ bóng đá, sẽ được trả lại để chuyển sang các môn thể thao thành tích cao khác.

Dòng ấy không nằm trong phần rủi ro. Nó nằm trong phần thành tích, được trình bày như dấu hiệu của sự trưởng thành: bóng đá tự nuôi mình, không cần nhà nước.

Tôi đọc lại ba lần. Ở tuổi 69, tôi không tin cú ngã ngoạn mục; tôi tin vết nứt âm thầm từ mùa trước. Một khoản thu nhập bị cắt khỏi bảng cân đối, dù được gọi bằng động từ đẹp đến đâu, vẫn là một khoản thu nhập bị cắt. Câu hỏi duy nhất còn lại là: cắt xong rồi, lấy gì bù vào, và bù bằng cách nào.

Chương trình của ông Thụy trả lời câu hỏi thứ nhất bằng một con số rất lớn. Nó chưa trả lời câu hỏi thứ hai.

Đại hội VFF nhiệm kỳ 2026–2030 là một cuộc bầu cử, và mọi chương trình tranh cử đều có hai lớp: lớp công khai để thuyết phục đại biểu, và lớp ngầm để giữ ghế. Ông Nguyễn Đức Thụy — gắn với các doanh nghiệp Vingroup, SHB, HAGL/THACO, ThaiGroup trong phần vận động tài trợ — đưa ra mục tiêu huy động 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm cho bóng đá Việt Nam, bắt đầu từ năm 2027. Quy đổi theo tỷ giá khoảng 25.500 đồng một đô la, đó là 23,5 đến 39,2 triệu đô la mỗi năm.

Năm nguồn thu được nêu tên: tài trợ xã hội hóa, bản quyền truyền thông, dịch vụ bóng đá, nội dung số, và các giải đấu quốc tế đăng cai. Song song là một loạt cam kết chi: mỗi câu lạc bộ V.League nhận 3 tỷ đồng mỗi mùa, mỗi đội hạng Nhất 2 tỷ, mỗi đội bóng đá nữ 2 tỷ; 20 liên đoàn địa phương "đủ tiêu chuẩn" nhận 2–3 tỷ mỗi đơn vị; lương nhân viên VFF tăng gấp 2–3 lần từ năm 2027. Về thể thức thi đấu, V.League mở rộng từ 14 lên 16–18 đội, hạng Nhất lên 18–20 đội — nhưng chính văn bản ghi rõ đây là "phương án nghiên cứu, chưa phải quyết định".

Một chi tiết đáng chú ý hơn cả: chương trình cam kết kiểm toán bởi Big 4, kèm cơ chế giám sát của các tổ chức thành viên.

Tôi theo dõi bóng đá Đông Nam Á qua tám kỳ World Cup và nhiều chu kỳ đại hội liên đoàn. Mức minh bạch ấy cao hơn chuẩn chung của khu vực, nơi phần lớn liên đoàn công bố rất ít về dòng tiền. Đó là điểm mạnh thật của chương trình, và cần ghi nhận trước khi soi phần còn lại.

Nhưng một chương trình tài chính không được đo bằng những gì nó hứa, mà bằng những gì nó đã cam kết trước khi tiền về.

Tôi lấy bảng chi phí ra và làm một phép tính mà bất kỳ ai cầm bản chương trình cũng có thể làm, nhưng ít người làm vì nó không vui.

V.League 16 đội, phương án thấp: 48 tỷ đồng. Nếu 18 đội: 54 tỷ. Hạng Nhất 18–20 đội: 36–40 tỷ. Bóng đá nữ, giả định 7–8 đội: 14–16 tỷ. Liên đoàn địa phương, 20 đơn vị đủ tiêu chuẩn: 40–60 tỷ. Tăng lương VFF gấp 2–3 lần, nền hiện tại chưa công bố: 15–50 tỷ. Futsal, bóng đá bãi biển, bóng đá học đường, mức "phù hợp": 10–30 tỷ.

Cộng lại, phần đã cam kết trước nằm trong khoảng 165 đến 250 tỷ đồng. Cộng thêm 80 tỷ phải bù cho khoản ngân sách nhà nước trả lại: 245 đến 330 tỷ.

Đặt cạnh mục tiêu 600 tỷ, phần tiền đã hứa chiếm 41 đến 55% tổng ngân sách. Đặt cạnh mục tiêu 1.000 tỷ, nó chiếm 25 đến 33%. Nói cách khác, một phần tư đến một nửa số tiền huy động được tiêu hết trước khi một đồng nào chạm tới mặt sân, tới y học thể thao, tới học viện trẻ, hay tới việc đăng cai một giải quốc tế.

Tôi không nói những khoản chi ấy vô nghĩa. Trợ cấp cho câu lạc bộ có chức năng chính trị và biểu tượng: nó tạo sự ghi nhận, tạo khối ủng hộ, tạo sự phụ thuộc. Nhưng về mặt tài chính, 3 tỷ đồng một mùa cho một câu lạc bộ V.League tương đương khoảng 3 đến 7% ngân sách năm của một đội bóng tầm trung — gần với một tháng quỹ lương hơn là một công cụ chuyển đổi. Nó không mua được một học viện. Nó mua được một chỗ ngồi trong phòng họp.

Phép tính này dẫn tới ba điểm mù.

Mục tiêu doanh thu là bước nhảy gấp 2 đến 5 lần so với hiện tại, nhưng không có mốc xuất phát. Doanh thu năm của VFF được nhắc tới công khai ở mức vài trăm tỷ đồng, con số cần kiểm chứng, nhưng bản chương trình không nêu: hiện tại là bao nhiêu, đã ký được bao nhiêu, đang đàm phán bao nhiêu, và bao nhiêu là giả định. Một kế hoạch tài chính tử tế luôn đi theo trình tự doanh thu hiện tại, doanh thu đã cam kết, đường ống, rồi mới tới hạng mục mới. Chương trình này bắt đầu từ hạng mục mới.

Chân yếu hơn nằm ở hai trong năm nguồn thu. Bản quyền truyền thông ở Việt Nam bị chia cắt giữa VFF cho đội tuyển quốc gia và VPF cho V.League, cộng thêm nạn vi phạm bản quyền và văn hóa xem miễn phí rất mạnh. Nội dung số và "dịch vụ bóng đá" được nêu tên nhưng không kèm cơ chế. Một dòng doanh thu không có cơ chế là một dòng doanh thu chưa tồn tại.

Về phía đầu mối, chương trình nêu bốn nhóm doanh nghiệp: Vingroup, SHB, HAGL/THACO, ThaiGroup. Bốn đầu mối cho một mục tiêu 600 đến 1.000 tỷ đồng là mức tập trung cao. Các doanh nghiệp lớn Việt Nam thường chuộng tài trợ gắn dự án và nhìn thấy được — đặt tên sân, áo đội tuyển, tên giải — hơn là tiền mặt không ràng buộc cho một liên đoàn. Điều đó nghĩa là doanh thu hiện thực hóa có thể lệch về quỹ bị giới hạn mục đích, không dùng được cho chính chương trình trợ cấp. Bản chương trình cũng im lặng về nghĩa vụ hiện có, quỹ dự trữ, và tỷ lệ chia doanh thu với VPF — yếu tố quyết định lớn nhất xem 600 tỷ có khả thi hay không. Sự im lặng này kiểm chứng được từ chính văn bản.

Và cơ cấu xã hội hóa 100% là thiết kế thuận chu kỳ. Nó lấy đi tấm đệm nghịch chu kỳ đúng vào lúc giá trị thương mại của bóng đá Việt Nam nhạy cảm nhất với kết quả đội tuyển. Một chiến dịch vòng loại thất bại có thể đẩy chu kỳ gia hạn tài trợ lùi cả một vòng. Khi ấy, khoản 80 tỷ đã trao đi không quay lại được: một khi nhà nước đã phân bổ dòng tiền ấy cho các môn Olympic và ASIAD, đòi lại về mặt chính trị gần như không thể. Chương trình biến một sự phụ thuộc mềm thành một cam kết cứng.

Phần thể thức thi đấu mới là chỗ tôi dừng lâu nhất, vì đó là chỗ duy nhất chương trình đưa ra một giả thuyết có thể kiểm chứng.

Chẩn đoán của ông Thụy đúng và sắc: cầu thủ Việt Nam tập nhiều năm rồi thiếu phút thi đấu đúng vào lúc chín. Nhưng toa thuốc — tăng số đội — chỉ tăng tổng số phút, không đảm bảo tăng số phút áp lực cao cho cầu thủ trẻ. Không có quy định đăng ký cầu thủ trẻ, không có chỉ tiêu phút cho cầu thủ đào tạo tại chỗ, việc mở rộng chỉ đơn giản hấp thụ thêm cầu thủ ngoại tầm trung và cầu thủ nội lớn tuổi. Indonesia đi hướng khác: áp chỉ tiêu cầu thủ trẻ. Đó là so sánh đáng đặt cạnh.

Câu hỏi ngoại binh được thừa nhận nhưng bỏ trống. Ông Thụy nói rõ sự đánh đổi giữa chất lượng ngoại binh và cơ hội cho cầu thủ Việt. Nhưng chương trình không có cơ chế hạn ngạch, không có quy tắc theo độ tuổi, không có lộ trình chuyển tiếp. Đây là quyết định kỹ thuật hệ trọng nhất của toàn bộ chương trình, và nó để trắng.

Phép tính lịch thi đấu cũng bị bỏ qua. 16 đội đá vòng tròn một lượt là 30 vòng; 18 đội là 34 vòng; so với 26 vòng của giải 14 đội. Chồng lên các cửa sổ FIFA, ASEAN Championship, SEA Games và ngày thi đấu cúp châu Á, con số ấy làm tăng mật độ thi đấu — ngược hẳn với ý định thêm cơ hội nếu chiều sâu đội hình không tăng cùng lúc.

Mở rộng còn bị xếp ngược trình tự. Văn bản đặt việc tăng đội trước mọi bộ lọc về cấp phép câu lạc bộ, sân vận động, học viện, hay bền vững tài chính. Thực tế, đi từ 14 lên 16–18 đòi hỏi thêm 2 đến 4 câu lạc bộ đáp tiêu chuẩn cấp phép gắn với AFC. Đó là ràng buộc nguồn cung, không phải quyết định nhu cầu.

Tôi soi bản chương trình dưới mọi góc sáng, rồi nhận ra bóng không nằm trong bản chương trình. Khoảng cách giữa 600 và 1.000 tỷ là 67% — một biên độ rộng bất thường với một kế hoạch được mô tả là sẽ "cụ thể hóa bằng phương án tài chính". Con số đầu bài đọc như một con số đàm phán để dễ nhớ trong mùa bầu cử, không phải một phép cộng từ dưới lên.

Và có một khối cử tri mà chương trình phục vụ rất khéo: 63 liên đoàn địa phương, trong đó 20 đơn vị đủ tiêu chuẩn nhận 2–3 tỷ mỗi năm. Đó là một khối bỏ phiếu lớn và kỷ luật tại đại hội.

Số liệu không dối trá. Cách chúng ta siết nó trong tay mới dối trá.

Điều đáng theo dõi ở nhiệm kỳ 2026–2030 nằm ở chỗ khác con số 1.000 tỷ. Nó nằm ở việc liệu bản chương trình có được viết lại theo trình tự ngược — từ mốc xuất phát, từ cơ chế hạn ngạch ngoại binh, từ quy định phút cho cầu thủ trẻ, từ bộ lọc cấp phép câu lạc bộ — trước khi đại hội bỏ phiếu. Nếu không, chúng ta sẽ có một liên đoàn giàu hơn về ngân sách và nghèo hơn về cầu thủ, và một lần nữa ngừng đặt câu hỏi vì sao.