Phí lót tay: lỗ hổng bảng lương mà V.League chưa gọi tên

Trong một phòng họp ở Hải Phòng vài tháng trước, tôi được xem hai tờ giấy dành cho cùng một cầu thủ. Tờ thứ nhất gửi lên ban tổ chức giải: lương 18 triệu đồng một tháng, nằm gọn trong khung quy định. Tờ thứ hai là phụ lục không số công văn, ghi khoản hỗ trợ ký kết 900 triệu đồng, trả một lần trong ba đợt. Cầu thủ ấy đến với tư cách tự do, không tốn một đồng phí chuyển nhượng cho câu lạc bộ cũ.

Chuyện này lặp lại mỗi kỳ chuyển nhượng. Tôi đã ngồi đủ nhiều buổi như thế để hiểu rằng bảng lương mà V.League công bố chỉ là phần nổi của một tảng băng được cắt tỉa rất khéo.

Từ khi Quy chế chuyển nhượng và trần lương được siết lại, các câu lạc bộ V.League bước vào một thế trận quen thuộc: giữ ngôi sao mà không được trả quá khung. Cách giải quyết đơn giản nhất là chuyển phần chênh lệch ra khỏi hợp đồng chính, đẩy vào những khoản không bị kiểm toán. Phí lót tay trở thành van xả. Nó biến một bản hợp đồng lương 18 triệu thành một thương vụ thực tế trị giá gấp ba, gấp bốn lần.

Tôi theo dõi V.League hơn hai mươi năm, đủ để thấy chu kỳ này lặp lại: một câu lạc bộ vung tiền, giành chức vô địch, rồi hai mùa sau nợ lương cả đội. Phần bị bỏ quên trong mọi bản tin là khoản lót tay đã trả từ trước, âm thầm rút cạn dòng tiền vận hành.

Phí lót tay độc hại hơn phí chuyển nhượng, vì nó lách khỏi mọi sự giám sát.

Khi một câu lạc bộ bỏ ra 10 tỷ đồng mua cầu thủ, khoản đó nằm trong sổ sách, khấu hao theo hợp đồng, và ban tổ chức giải có thể đối chiếu. Khi khoản tiền tương tự được trả dưới dạng lót tay cho một cầu thủ tự do, nó biến mất khỏi hệ thống. Không khấu hao, không truy vết, không ràng buộc. Câu lạc bộ bán đi một tài sản kế toán, nhưng giữ nguyên gánh nặng tiền mặt.

Số liệu không biết nói dối, nhưng kẻ đọc được số liệu thì luôn biết cách khiến người khác tin vào điều ngược lại. Một bản báo cáo tài chính đẹp chỉ cần đặt đúng khoản mục.

Hệ quả thứ nhất nằm ở cấu trúc đội hình. Một cầu thủ nhận lót tay lớn sẽ chiếm suất đá chính bất kể phong độ, vì ghế dự bị đồng nghĩa với việc khoản đầu tư mất giá. Huấn luyện viên bị đặt vào thế khó: hoặc dùng người đã được trả trước, hoặc thừa nhận sai lầm của ban lãnh đạo. Tôi đã thấy những đội hình bị khóa cứng theo cách đó, nơi một tiền vệ ba mươi tuổi đá đủ chín mươi phút mỗi vòng chỉ vì anh ta đắt.

Hệ quả thứ hai nằm ở bảng lương thực. Khi ba, bốn trụ cột đều có phụ lục riêng, tổng quỹ lương thật của một câu lạc bộ vượt xa mức công bố. Dòng tiền ra không đổi tên, nhưng tốc độ chảy thì khác hẳn. Đến tháng thứ bảy của mùa giải, khi doanh thu bản quyền và tài trợ đã về đủ, câu lạc bộ mới nhận ra mình đã chi trước cho tương lai.

Hệ quả thứ ba, và là cái đau nhất, nằm ở thị trường nội bộ. Một đội bóng trẻ làm đúng quy trình, đào tạo cầu thủ từ lò, trả lương theo khung, sẽ bị hút cạn nhân tài. Cầu thủ mười chín tuổi vừa nổi lên nhận lời đề nghị từ câu lạc bộ khác: lương giữ nguyên, nhưng thêm một khoản lót tay bằng ba năm thu nhập. Cậu ta đi. Đội đào tạo mất trắng. Không có cơ chế nào bù lại, vì giao dịch không tồn tại trên giấy tờ.

Tôi đã dùng mô hình theo dõi dòng tiền để thử dựng lại một mùa giải gần đây của một câu lạc bộ tầm trung. Kết quả khiến tôi lạnh người: nếu cộng tất cả các khoản hỗ trợ ký kết và thưởng nóng không tên vào quỹ lương chính thức, mức thực tế cao hơn công bố khoảng bốn mươi đến sáu mươi phần trăm. Một nửa ngân sách vận hành của đội bóng ấy nằm ngoài tầm nhìn của bất kỳ cơ quan nào.

Đồng tiền trong bóng đá có mùi, và tôi đã ngửi thấy nó từ rất lâu trước khi ai đó chính thức thừa nhận. Ở V.League, mùi ấy thoang thoảng trong mọi buổi ký kết khép kín.

Đây là lúc cần nói rõ: tôi không chống lại việc cầu thủ được trả đúng giá trị. Vấn đề nằm ở chỗ hệ thống kế toán và hệ thống cạnh tranh đang chạy trên hai đường ray khác nhau. Một giải đấu mà một nửa số tiền chảy qua khe hở sẽ không bao giờ đo được sức mạnh thật của từng đội. Khi không đo được, mọi bảng xếp hạng chỉ còn là ảnh chụp của một khoảnh khắc, không phải chẩn đoán của căn bệnh.

Ngược lại, có một cách đọc khác mà tôi buộc phải đặt lên bàn. Phí lót tay tồn tại vì các câu lạc bộ V.League không có nguồn thu ổn định. Khi tiền bản quyền truyền hình còn thấp, khi tài trợ phụ thuộc vào quan hệ cá nhân, thì hợp đồng chính thức chỉ còn là nghi thức. Khoản lót tay, ở một góc độ nào đó, phản ánh đúng giá thị trường hơn cả khung lương do ban tổ chức áp đặt.

Nếu vậy, thủ phạm không phải các câu lạc bộ, mà là một hệ thống quy định vận hành ngược với thực tế tài chính. Siết trần lương trong khi không tạo thêm nguồn thu chỉ đẩy tiền ra khỏi sổ sách nhanh hơn. Tôi có thể sai ở đây. Có thể phí lót tay chỉ đơn thuần là cách các ông bầu mua thành tích ngắn hạn, và mọi lời bao biện về thị trường đều là ngụy trang. Nhưng dù đọc theo hướng nào, một điều vẫn đúng: bất kỳ quy định nào chỉ quản lý phần nổi của tảng băng sẽ bị phần chìm đánh bại.

Tôi cho rằng trong vài mùa tới, V.League sẽ buộc phải minh bạch hóa toàn bộ khoản chi cho cầu thủ, gồm cả hỗ trợ ký kết, nếu muốn cấp phép cho các câu lạc bộ tham dự cúp châu lục. Dự đoán của tôi rất cụ thể: đội bóng đầu tiên công khai cấu trúc lót tay sẽ mất vài ngôi sao trong kỳ chuyển nhượng kế tiếp, nhưng sẽ là đội cuối cùng còn đứng vững khi bong bóng xì hơi.

Khi tất cả nhìn về những gã khổng lồ, tôi đã thấy người Viking cười thầm. Ở V.League, người Viking không phải đội chi nhiều nhất. Họ là đội duy nhất biết chính xác mình đã chi bao nhiêu.