Khoa Ngô được gọi bổ sung cho tuyển Việt Nam: suất dự bị giữa lịch ba trận trong bảy ngày

Ngày 19 tháng 9, tôi ngồi trên khán đài bê tông của một sân tập nhỏ ở Cebu, theo dõi một nhóm U-17 chạy bài phối hợp ba người. Điện thoại rung. Thông báo từ CLB CA TP.HCM: Ngô Đăng Khoa được gọi bổ sung lên tuyển Việt Nam. Tôi đọc lại hai lần, rồi mở danh sách mà Liên đoàn bóng đá Việt Nam công bố sáng hôm trước, ngày 18 tháng 9, để tìm xem cái tên ấy có nằm trong đó không. Không có.

Một cầu thủ được thêm vào danh sách 23 người chỉ một ngày sau khi danh sách được công bố, và bốn ngày trước khi đội lên đường. Tôi không viết ngay. Ở tuổi 48, tôi không còn chạy theo bóng; tôi đứng yên, nhìn bóng lăn và viết. Và tôi đã học được một điều từ những năm theo các lò trẻ: khi một tin chỉ có giá trị ở thời điểm chứ không ở nội dung, thì phần việc thật nằm ở chỗ khác.

Cần nói rõ cái khung mà tin này nằm trong đó. Tuyển Việt Nam nằm ở một bảng đấu gồm bốn đội: Thái Lan, Philippines, Pakistan và chính Việt Nam. Ba trận vòng bảng diễn ra trong bảy ngày, ngày 26 tháng 9, 29 tháng 9 và 2 tháng 10, tại Indonesia. Đội nhất bảng đi thẳng vào chung kết, không có vòng bán kết.

Tôi phải dừng ở đây một giây để ghi chú rõ ràng, vì đây là nguyên tắc nghề. Thể thức này lệch khỏi mô hình ASEAN Championship quen thuộc. Giải khu vực truyền thống đá vào tháng 11 và tháng 12, có bán kết, và chỉ gồm các đội Đông Nam Á. Ở đây có Pakistan, một đội Nam Á, trong khi tên giải gắn chữ FIFA và lịch thi đấu rơi vào tháng 9. Hoặc giải đã được tái cấu trúc, hoặc phần mô tả mà tôi đang có chứa sai sót. Dữ liệu cần kiểm chứng lại. Tôi viết phân tích này với cảnh báo đó treo trên đầu.

Danh sách 23 người mà Liên đoàn bóng đá Việt Nam công bố ngày 18 tháng 9 có năm cầu thủ Việt kiều. Bốn người trong số đó thuộc cùng một câu lạc bộ: CA TP.HCM, trong đó có thủ môn Patrik Lê Giang. Đó là con số đáng dừng lại. Một đội tuyển quốc gia ở tầng cao nhất khu vực mà bốn cầu thủ cùng đến từ một câu lạc bộ nội địa là chuyện bất thường, và nó mở ra hai hướng đọc trái ngược nhau, mà tôi sẽ quay lại ở phần sau.

Bắt đầu bằng bài toán thời gian. Ngày 19 tháng 9 xác nhận. Ngày 23 tháng 9 đội lên đường. Ngày 26 tháng 9 trận đầu tiên. Khoảng trống giữa ba mốc ấy là ba, cùng lắm bốn buổi tập. Một tiền vệ đến muộn như vậy không thể tiếp nhận được cấu trúc pressing, nguyên tắc chuyển trạng thái hay bài đá cố định của một đội tuyển trong bốn buổi. Suất bổ sung này không giải quyết vấn đề chiến thuật nào; nó giải quyết vấn đề lịch thi đấu. Ba trận trong bảy ngày, cộng thêm di chuyển và khí hậu nhiệt đới tháng 9 ở Indonesia, tạo ra nhu cầu xoay tua ở tuyến giữa mà một suất dự bị là câu trả lời rẻ nhất và nhanh nhất.

Đây là chỗ tôi muốn tách hai thứ mà báo chí thường gộp. Việc gọi bổ sung và việc lịch thi đấu dày là hai mặt của một sự kiện, không phải hai tin độc lập. Nếu Việt Nam chỉ đá hai trận trong mười ngày, sẽ không có cuộc gọi nào vào ngày 19 tháng 9. Cái được gọi là bổ sung gấp thực chất là phản ứng hành chính bình thường trước một lịch thi đấu bất thường. Ban huấn luyện không hoảng; ban huấn luyện đang đếm phút.

Thể thức mới là nơi rủi ro thật nằm. Khi đội nhất bảng vào thẳng chung kết, vòng bảng không còn lưới an toàn. Trận gặp Thái Lan ngày 29 tháng 9 mang tính chất của một trận knock-out: hòa hoặc thua gần như đồng nghĩa với việc bị loại, bởi không có vòng nào phía sau để sửa sai. Ngược lại, hai trận gặp Philippines ngày 26 tháng 9 và Pakistan ngày 2 tháng 10 biến thành bài tập ghi bàn trước một khối phòng ngự lùi sâu. Trong một vòng bảng ngắn không có đá loại trực tiếp, hiệu số bàn thắng trở thành lá phiếu quyết định, và nó được quyết định ở những trận mà đối thủ coi hòa là thành công.

Hệ quả chiến thuật rất cụ thể. Ưu tiên của Việt Nam phải là khả năng tạo cơ hội và dứt điểm trước khối phòng ngự đông người, chứ không phải kiểm soát bóng. Đó là bài toán khác với bài toán đá với Thái Lan, nơi hai đội chia nhau bóng. Và đây là điều tôi phải nói thẳng: tôi không có dữ liệu để đánh giá khả năng ấy. Không có xG, không có PPDA, không có số đường chuyền vào vòng cấm trong tài liệu tôi đang có. Tôi không đánh giá hình thức của Ngô Đăng Khoa, vì tôi không có một phút thi đấu nào của cậu ấy trong tay.

Một năm trước, tôi đã viết về một tiền vệ 16 tuổi ở Philippines, Marco Reyes, người ghi 12 bàn sau 15 trận và được truyền thông địa phương tung lên mây. Tôi thu thập số đường chuyền thành công, quãng đường di chuyển, so sánh với lứa tiền vệ trẻ Thái Lan và kết luận cậu ấy chưa đủ thể lực để chơi chuyên nghiệp. Bài đó gây tranh cãi. Nhưng nó dạy tôi một thói quen: trước khi nhận xét một cầu thủ, tôi phải có hai vòng kiểm chứng, số liệu và quan sát thực địa. Thiếu một trong hai, tôi chọn im lặng. Tôi đào số liệu như đào tầng trầm tích: lớp nào cũng có xương cốt của một câu chuyện.

Ở đây, cả hai vòng đều trống. Thứ duy nhất tôi biết chắc là Ngô Đăng Khoa từng được gọi lên tuyển dưới thời huấn luyện viên Kim Sang Sik, và đã rút lui vì chấn thương trong một lần tập trung trước. Đó là hồ sơ không tốt về khả năng sẵn sàng. Cậu ấy được đánh giá cao; thể lực là ràng buộc. Một mùa giải chỉ là mùa giải; ba mùa giải là lời thú nhận của một cầu thủ. Tôi chưa có ba mùa giải dữ liệu về cậu ấy, nên tôi không kết luận.

Một cầu thủ đến muộn bốn ngày, với tiền sử chấn thương, có khả năng cao nhất được dùng như một phương án thay người trong 20 đến 30 phút cuối, khi nhịp trận đấu đã hạ và không gian ở giữa sân mở ra. Bất kỳ kế hoạch nào xây quanh việc cậu ấy đá chính từ trận đầu đều là kế hoạch dựa trên giả định chứ không dựa trên dữ liệu.

Còn một câu hỏi hành chính chưa ai trả lời. Danh sách 23 người công bố ngày 18 tháng 9 là danh sách chốt hay danh sách tạm? Nếu chốt, việc thêm một người cần một cơ chế thay thế chính thức, thông thường là do chấn thương. Nếu tạm, thì không có gì để bàn. Tài liệu tôi có không trả lời. Trong cả hai trường hợp, điều đáng chú ý là câu lạc bộ, chứ không phải liên đoàn, là bên công bố thông tin trước. Trong một quy trình tuyển chọn do liên đoàn nắm kênh thông báo, thứ tự đó không bình thường. Nó gợi ý rằng câu lạc bộ đang chủ động thương mại hóa việc một cầu thủ của mình được gọi lên tuyển.

Và đây là chỗ tôi quay lại với con số bốn trên năm. Trong kỳ chuyển nhượng, câu chuyện thật không nằm ở tin đồn mà ở cấu trúc hợp đồng, quỹ lương và động thái của người đại diện. Việc gọi bổ sung này không có giá trị tài chính trực tiếp nào: không phí chuyển nhượng, không lương, không thời hạn hợp đồng. Nhưng nó có giá trị gián tiếp rất rõ. Việc được lên tuyển là một tài sản marketing miễn phí: nó nâng giá trị chuyển nhượng của cầu thủ, củng cố vị thế đàm phán của câu lạc bộ trong các cuộc gia hạn, và biến bốn cầu thủ thành bốn tấm biển quảng cáo sống. Thời điểm tối ưu để bán hoặc gia hạn không phải bây giờ, mà là ngay sau khi giải kết thúc, khi ký ức về giải đấu còn nóng và mức giá còn cao.

Kênh Việt kiều là một lợi thế cấu trúc thật của bóng đá Việt Nam. Nó mở ra một nguồn tài năng mà hệ thống học viện trong nước không sản xuất được, với chi phí thu nhận gần như bằng không: phần lớn những cầu thủ này được đào tạo ở nước ngoài, trưởng thành ở nước ngoài, và về Việt Nam theo dạng chuyển nhượng tự do hoặc phí danh nghĩa. Đổi lại, họ nhận được sự hiện diện và mức lương mà giải vô địch quốc gia có thể trả.

Nhưng chính vì chi phí thấp, mô hình này có một mặt trái mà ít người nói tới. Khi cùng một kết quả có thể nhập khẩu với giá rẻ, động lực đầu tư vào đào tạo trẻ trong nước yếu đi. Đây là bài toán thay thế, chứ không phải bài toán bổ sung. Và đây không phải vấn đề của riêng Việt Nam: Indonesia đang đẩy mạnh nhập tịch, Thái Lan cũng có kênh kiều bào của mình. Lợi thế nào cũng bị sao chép. Khi các câu lạc bộ V.League khác bắt đầu lập bộ phận tuyển trạch kiều bào, cửa sổ chuyển nhượng tự do sẽ khép lại, và cái giá của lợi thế sẽ tăng lên.

Rủi ro tập trung thì rất cụ thể. Một câu lạc bộ đang gánh chi phí lương của bốn tuyển thủ quốc gia. Nếu câu lạc bộ ấy xuống hạng, gặp khó khăn tài chính hoặc tái cấu trúc, cả khối ấy lung lay cùng lúc. Đó là dạng rủi ro mà bảng cân đối kế toán không hiển thị, nhưng nó tồn tại.

Tôi muốn đặt ngược lại một phản xạ chung. Cách kể chuyện đang thịnh hành là: một đội tuyển bổ sung gấp một cầu thủ, và chữ gấp ngụ ý có chuyện không ổn. Nhưng nhìn vào lịch, chữ gấp biến mất. Ba trận trong bảy ngày, di chuyển xuyên quốc gia, khí hậu nóng ẩm, bất kỳ ban huấn luyện nào ở tầm này cũng sẽ gọi thêm người. Cái bất thường nằm ở thể thức, ở việc không có bán kết để hứng đỡ sai lầm, chứ không nằm ở một cái tên được thêm vào.

Một phản trực giác khác nằm ở câu chuyện làn sóng Việt kiều. Nó được kể như một câu chuyện lãng mạn về những người con xa xứ trở về. Nhưng nếu nhìn nó như một thương vụ, nó là một khoản đầu tư có tỷ suất tốt, được một câu lạc bộ thực hiện trước những câu lạc bộ khác. Sự lãng mạn che khuất một thực tế vận hành: đây là một khoảng trống thị trường, và khoảng trống thị trường thì luôn có người lấp.

Điều lớn nhất vẫn còn bị giữ kín: không ai nói Ngô Đăng Khoa thay thế vị trí của ai, hoặc vì lý do gì. Một bản tin xác nhận suất bổ sung nhưng không nêu lý do thường phản ánh một vấn đề về lực lượng mà liên đoàn chưa chính thức hóa. Nếu người mất chỗ là một lựa chọn số một vì chấn thương, thì tác động của suất bổ sung này lớn hơn nhiều so với cách nó đang được trình bày.

Từ Cebu, tôi nhìn thấy một bức tranh quen thuộc sau nhiều mùa giải theo dõi các đội trẻ. Từng nghĩ dữ liệu là tất cả; giờ tôi biết dữ liệu chỉ là tấm bản đồ in trước mùa giải. Tấm bản đồ nói Việt Nam phải thắng Thái Lan ngày 29 tháng 9, và mọi thứ khác chỉ là chú thích. Điều tôi muốn theo dõi không phải là việc Ngô Đăng Khoa có đá hay không, mà là liệu một lần gọi bổ sung vì lịch thi đấu có bị biến thành một cuộc tranh luận về quyền tuyển chọn hay không. Ở cuộc tranh luận đó, người thắng không phải là người chạy nhanh nhất.