Bầu trời mờ đục và cây thước hai lòng: Ashmita Chaliha chất vấn tiêu chuẩn của BWF

Tôi đứng nép vào lan can khu vực phỏng vấn, nơi mùi cao su non của giày thi đấu hòa với mùi mồ hôi lạnh, tạo thành thứ mùi không lẫn vào đâu được của một nhà thi đấu đang vào guồng. Ashmita Chaliha vừa rời sân sau một trận ba ván. Cô thở. Và điều tôi để ý trước cả bảng điểm là cách lồng ngực cô nhấc lên hạ xuống, chậm hơn nhịp thở của một người vừa thắng, nặng hơn nhịp thở của một người vừa đánh xong. Người ta xem cầu lông bằng mắt, tôi xem bằng nhịp thở. Có những trận đấu mà nhịp thở kể chuyện trước cả tỷ số.

Hôm đó là một ngày mà bầu trời bên ngoài nhà thi đấu không có đường chân trời. Không phải sương sớm. Là một thứ mờ đục đứng yên, kiểu mờ đục mà người sống ở Indonesia vài năm sẽ học được cách gọi tên. Trong nhà thi đấu, hệ thống lọc khí vẫn chạy, nhưng lọc khí không tạo ra khí trời. Tay vợt chơi bóng trong đó, thở trong đó, và cứ mỗi pha cầu dài, mỗi lần đổi hướng đột ngột, lại là một lần lá phổi phải làm việc nhiều hơn mức mà môn thể thao này vốn đã đòi hỏi.

Chaliha không nói về chiến thuật. Cô nói về không khí. Cô đặt một câu hỏi mà tôi đã nghe nó vang lên trong đầu mình suốt nhiều năm, chỉ là chưa từng nghe một tay vợt đang thi đấu nói thẳng ra: nếu giải này được tổ chức ở Ấn Độ, liệu người ta có im lặng như thế này không. Đó là một câu hỏi nhỏ, đặt đúng chỗ, và nó mở ra một vết nứt lớn hơn nhiều so với một trận thắng ở vòng 1/8.

Bối cảnh của một giải đấu bị xếp ở rìa bản đồ

Indonesia Masters Super 100 nằm ở bậc thấp nhất trong hệ thống World Tour của Liên đoàn Cầu lông Thế giới. Đây là nơi mà các tay vợt quanh hạng 50 đến 150 thế giới tụ về để nhặt điểm, để giữ nhịp thi đấu, để không bị cuốn khỏi dòng chảy của mùa giải. Không có An Se-young, không có Akane Yamaguchi, không có Chen Yufei hay Tai Tzu-ying. Chính vì thế, sự chú ý của truyền thông cũng vắng mặt theo, và khi sự chú ý vắng mặt, thì những thứ khác cũng dễ dàng được buông lỏng theo.

Chaliha bước vào giải với tư cách hạt giống số một. Với một tay vợt 26 tuổi người Ấn Độ, đang ở giai đoạn chín của sự nghiệp, việc được xếp hạt giống số một ở một giải Super 100 nói lên hai điều cùng lúc. Thứ nhất, cô đang trong nhóm những người được kỳ vọng phải thắng. Thứ hai, cô chưa lên tới mức mà các giải Super 500 hay Super 750 tự động mở cửa cho mình. Đây là vùng đất của những người đang leo, chưa tới đỉnh, và mỗi trận ở đây đều đáng giá bằng mồ hôi thật.

Ở vòng 1/16, cô gặp Pornpicha Choeikeewong của Thái Lan. Tỷ số 21-17, 23-21. Một trận thắng hai ván nhưng không hề dễ chịu. Ván hai kéo tới 23-21 nghĩa là cả hai bên đều đã chạm tay vào ván đấu, và người giành được nó là người giữ được cái đầu lạnh ở hai điểm cuối. Tôi đã xem lại đoạn băng đó vài lần. Không phải để tìm một cú đập đẹp, mà để xem cách Chaliha đứng ở giữa sân trong những pha cầu quyết định. Cô không nổi bật. Cô chỉ đơn giản là không mắc lỗi. Ở đẳng cấp này, không mắc lỗi đôi khi là cả một kỹ năng.

Rồi tới vòng trước tứ kết, cô gặp Goh Jin Wei của Malaysia. Đây mới là trận khiến tôi phải ngồi thẳng lên. Ván một, Chaliha thua 10-21. Không phải thua sát nút, mà là thua bị bỏ xa. Rồi ván hai cô thắng lại 21-10, đúng bằng cách biệt mà mình vừa bị đè. Ván ba 21-17. Cả trận là một đường zíc zắc dựng đứng, kiểu tỷ số mà nếu chỉ nhìn kết quả cuối cùng, bạn sẽ không hiểu chuyện gì đã xảy ra trên sân.

Goh Jin Wei là cựu vô địch trẻ thế giới, một tay vợt có tiền sử sức khỏe đặc biệt, từng phải vật lộn với những vấn đề liên quan tới tim và trở lại sân đấu bằng một hành trình mà không ai làm thay được. Nói điều này không phải để lấy bớt công của Chaliha. Mà là để đọc cho đúng bản chất của cú lật dòng 10-21 rồi 21-10. Có hai khả năng, và cả hai đều đáng để ý. Hoặc Chaliha đã thay đổi cách chơi giữa hai ván, hoặc thể lực của đối thủ tuột dốc, hoặc cả hai cùng xảy ra một lúc. Với một tay vợt có nền thể lực ba ván từng là điểm yếu, việc để thua 21-10 trong ván hai là một dấu hiệu quen thuộc. Tôi nghiêng về khả năng thứ hai nhiều hơn một chút, nhưng tôi giữ lại sự nghi ngờ của mình, bởi tôi chưa có số liệu nhịp độ từng pha để chứng minh.

Và đó là lúc tôi phải nói một điều về cách chúng ta đọc thể thao. Chiến thuật không nằm trên bảng vẽ, nó nằm giữa hai vành tai. Ở Super 100, không có ai đo nhịp độ từng pha cho bạn. Không có bảng phân tích độ dài pha cầu, không có dữ liệu số lần lên lưới, không có biểu đồ phân bố điểm rơi. Bạn phải tự đọc bằng mắt, bằng tai, bằng cảm giác về thời gian. Tôi đã ngồi hàng giờ với những trận đấu mà không có một con số nào hỗ trợ, và tôi học được rằng đôi khi cái thiếu dữ liệu lại buộc bạn nhìn kỹ hơn.

Điều đáng nói không nằm ở tỷ số

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở chuyện Chaliha thắng hai trận và vào tứ kết, thì chúng ta đã bỏ lỡ toàn bộ trọng tâm. Điều đáng nói là cô đã lên tiếng về điều kiện thi đấu. Cô nói về thứ không khí đặc quánh, về cái cảm giác mà bất kỳ ai từng chơi thể thao ngoài trời ở Đông Nam Á vào mùa khô đều hiểu, cái cảm giác mà khi vừa hít vào bạn đã biết hôm nay cơ thể mình sẽ phải làm việc vất vả hơn bình thường.

Và cô đặt nó cạnh một bối cảnh khác. Đầu năm đó, Ấn Độ Open, một giải Super 750, đã hứng chịu làn sóng chỉ trích về chất lượng không khí, về cái lạnh, về vệ sinh. Mia Blichfeldt, tay vợt nữ của Đan Mạch, công khai nói về điều kiện vệ sinh ở giải này. Anders Antonsen, tay vợt nam hàng đầu của Đan Mạch, rút khỏi Ấn Độ Open vì lo ngại về ô nhiễm, và phải nhận một khoản tiền phạt vì quyết định đó. Những câu chuyện ấy được nhắc lại, được phân tích, được bình luận trong nhiều tuần.

Còn ở đây, ở một nhà thi đấu với bầu trời không có đường chân trời, một tay vợt nói về làn khói mù và câu chuyện trôi đi trong im lặng. Sự im lặng ấy không phải là ngẫu nhiên. Nó là kết quả của một cấu trúc: sự soi xét tỷ lệ thuận với sự chú ý của truyền thông, và sự chú ý của truyền thông tỷ lệ thuận với số tiền và số ngôi sao mà một giải đấu mang lại. Super 100 nằm ở đáy của cái tháp ấy. Nên trách nhiệm cũng nằm ở đáy theo.

Tôi đã tự hỏi rất nhiều lần rằng tại sao chúng ta chấp nhận điều đó. Một tay vợt hạng 60 thế giới cũng có hai lá phổi. Một tay vợt hạng 60 khi thở trong làn khói mù cũng hít vào cùng một loại hạt bụi mịn như một tay vợt hạng 3. Không có bảng xếp hạng nào phân loại được phổi người. Vậy mà ở đây, mức độ bảo vệ lại được phân loại theo hạng mục giải đấu, theo bậc thang thương mại, theo việc nhà tài trợ có đủ tiền để lắp một hệ thống lọc khí hay không.

Đây là điểm tôi muốn gọi tên. Vấn đề không nằm ở một nhà thi đấu cụ thể hay một giải đấu cụ thể, mà nằm ở logic thiết kế của cả hệ thống: các tiêu chuẩn chăm sóc tay vợt đang được áp dụng theo hạng giải thay vì theo nhu cầu của con người. Một tay vợt chưa đủ nổi tiếng để có tiếng nói, cũng là tay vợt dễ bị tổn thương nhất, vì họ chưa có đủ vốn nghề nghiệp để dám lên tiếng mà không lo mất suất thi đấu. Đó là một cái bẫy kín đáo bậc nhất của thể thao chuyên nghiệp, và nó hoạt động rất hiệu quả vì nó không cần ai áp đặt. Nó tự vận hành.

Cái án phạt dành cho Antonsen là một chi tiết mà tôi không thể bỏ qua. Nó cho thấy điều này: một tay vợt từ chối thi đấu vì cho rằng điều kiện không an toàn sẽ phải tự chịu trách nhiệm chứng minh, và phải trả giá bằng tiền. Gánh nặng chứng minh đặt lên vai người yếu thế hơn, trong khi bên đưa ra quyết định tổ chức lại không phải chứng minh gì cả. Một khi bạn có thể bị phạt vì lên tiếng, thì lên tiếng trở thành một hành động có chi phí. Và khi lên tiếng có chi phí, im lặng trở thành mặc định.

Đó là lý do tôi thấy phát ngôn của Chaliha đáng ghi lại hơn một trận thắng ở vòng 1/8. Cô nói nó bằng một giọng nhẹ, đặt trong một câu hỏi, không kết tội ai. Nhưng cái cấu trúc mà cô chỉ ra thì không nhẹ chút nào.

Mùa hè tĩnh lặng và cái uy tín vừa được xây

Có một điều mà tôi nghĩ nhiều người bỏ qua khi đọc tin này. Nếu Chaliha nói ra điều đó trong một bối cảnh khác, nếu Ấn Độ cũng đang hứng chịu chỉ trích ngay lúc đó, thì phát ngôn của cô sẽ bị coi là phòng thủ, là cố gắng lái câu chuyện sang nơi khác. Nhưng cô nói điều đó ngay sau khi Ấn Độ vừa tổ chức thành công Giải vô địch thế giới ở New Delhi, lần đầu tiên Ấn Độ đăng cai sau 17 năm, với những lời khen ngợi từ chính lãnh đạo cấp cao của Liên đoàn Cầu lông Thế giới. Cô cũng lên tiếng ghi nhận cơ quan thể thao quốc gia và liên đoàn cầu lông nước mình vì đã tổ chức tốt.

Sự sắp đặt này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Khi một tay vợt chỉ trích điều kiện thi đấu ở nơi khác, uy tín của lời nói ấy phụ thuộc vào việc nước họ có đang làm tốt hay không. Nhờ có một mốc tham chiếu tích cực, một sân đấu được tổ chức tử tế ngay trên đất nhà, lời chỉ trích của cô không còn là phòng thủ mà trở thành một dạng đối chiếu. Đây là thứ vốn được gọi là hiệu ứng chuẩn mực. Một ai đó vừa được ở gần một tiêu chuẩn tốt, thì sẽ khó tiếp tục im lặng trước một tiêu chuẩn tồi.

Tôi nhớ tới một mùa hè mà tôi không viết được gì cả. Mùa hè tĩnh lặng nhất lại là mùa hè nói nhiều nhất. Khi các giải đấu dừng lại vì đại dịch, tôi thu mình trong phòng trọ, ba tháng không viết nổi một câu, và suốt thời gian đó tôi nghĩ mình chẳng thuộc về đâu cả. Sau này tôi hiểu ra rằng những khoảng lặng trong thể thao không phải là khoảng trống để lấp vào. Chúng là khoảng trống để nghe thấy điều mà tiếng ồn khán đài vẫn phủ lên. Và phát ngôn của Chaliha có cái tính chất đó: nó đến vào lúc không có tiếng reo nào cả.

Tôi tin vào những tay vợt dám nói những điều nhỏ nhặt vào lúc không ai đang hú hét. Họ không giành được điều gì cho bản thân. Họ chỉ để lại một mốc.

Những gì bảng điểm không cho bạn thấy

Một điều tôi muốn nói thẳng, bởi vì tôi đã dành khá nhiều giờ nghiền lại các trận đấu và tôi không thể nói khác đi. Chúng ta không có dữ liệu để biết mức độ ảnh hưởng thực sự của làn khói mù lên các trận đấu. Chúng ta không có số đo chất lượng không khí trong nhà thi đấu. Chúng ta không có nhịp tim, không có nồng độ oxy trong máu, không có số liệu nào về thể lực suy giảm qua từng ván. Đây là một bài viết về cái mà nhà báo thể thao gọi là vùng trắng, và tôi chọn không tô màu lên vùng trắng ấy.

Nhưng tôi biết một điều khác chắc chắn hơn. Ở những giải đấu lớn, có hàng chục người ngồi ăn uống ở khu vực hỗn hợp, có máy đo nhiệt độ, có bác sĩ túc trực, có bảng theo dõi trạng thái toàn thời gian. Ở Super 100, có sân đấu và những người chơi bóng. Có thể nói rằng cái cơ sở vật chất không bù đắp được cái giá vô hình mà các tay vợt phải trả: cơ hội tích lũy điểm, sự nghiệp ngắn ngủi, và không nhiều chỗ để họ sai một lần.

Về phần Chaliha, đây mới là câu chuyện của cô trong mùa giải này. 26 tuổi, đang ở đỉnh của cái chu kỳ chín muồi, cô nằm trong một cuộc ganh đua thầm lặng với những tay vợt nữ Ấn Độ khác để giành vị trí thứ hai của quốc gia, sau PV Sindhu. Malvika Bansod, Aakarshi Kashyap, Anupama Upadhyaya, và cô đang tạo thành một tầng hai có chiều sâu mà vài năm trước Ấn Độ chưa có. Việc được xếp hạt giống số một ở một giải Super 100 là một chỉ dấu về thứ tự trong hàng đợi này. Nó không phải đỉnh cao, nhưng nó là một mốc.

Tôi muốn nói thật rõ về điều khó nói này. Những trận thắng sát nút, kiểu 23-21 ở ván hai trước một đối thủ xếp dưới, không phải là bằng chứng cho một sự thống trị. Nó là bằng chứng cho sự tồn tại ở một đẳng cấp. Hai điều đó khác nhau. Ổn định và vượt trội là hai phạm trù khác nhau, và đôi khi nhầm lẫn chúng là cách nhanh nhất để đọc sai một sự nghiệp.

Chiến thuật đứng ở đâu trong câu chuyện này

Tôi đã nghe nhiều cuộc bàn tán xoay quanh việc Chaliha nên chơi tấn công nhiều hơn hay phòng ngự tốt hơn. Tôi nghĩ đó là câu hỏi đúng nhưng đặt sai thứ tự. Chiến thuật luôn phụ thuộc vào khả năng thực thi, và khả năng thực thi luôn phụ thuộc vào việc cơ thể bạn đang hoạt động trong điều kiện nào. Một bài tấn công được thiết kế cho một hệ hô hấp khỏe. Một kế hoạch phòng ngự đòi hỏi sự kiên nhẫn ở từng pha cầu, và sự kiên nhẫn là thứ đầu tiên bị tước mất khi ai đó cảm thấy không đủ oxy. Đây là lý do vì sao câu chuyện môi trường thi đấu không tách rời khỏi câu chuyện kỹ thuật. Chúng là hai mặt của cùng một quyết định chiến thuật, chỉ là một mặt được viết trong phòng họp và một mặt được viết trong phổi.

Đó cũng là lý do tôi ngồi lại rất lâu ở hàng ghế báo chí trong những ngày giải đấu. Khán đài hát, tay vợt chạy, còn tôi, một kẻ lắng nghe. Tôi nghe tiếng thở giữa các pha cầu. Tôi nghe tiếng bước chân xoay người. Tôi nghe cả những tiếng gọi trọng tài mà không ai trong khán phòng để ý. Và trong những khoảng lặng ngắn ngủi giữa các pha, khi cầu đã nằm dưới đất và cả hai bên đi nhặt, tôi nghe thấy một điều mà bảng điểm không bao giờ ghi lại: đôi khi, một tay vợt không thua một đối thủ, mà thua một điều kiện.

Điều còn lại sau khi giải đấu kết thúc

Tôi chở xe về trong buổi chiều cùng một thứ ánh sáng vàng đục, và tôi nghĩ về việc mình đã bỏ lỡ bao nhiêu lần nói về điều này trong những bài viết trước. Tôi từng chạy trên những đường chạy ngoài trời, tôi biết cảm giác của một buổi sáng mà không khí đặc tới mức mỗi nhịp thở đều có trọng lượng. Tôi không nói điều đó như một sự đồng cảm, mà như một cách hiểu về việc giới hạn của một vận động viên không bao giờ chỉ nằm trong giới hạn của cơ thể họ.

Chaliha sẽ đánh tiếp. Cô sẽ tới những giải đấu khác, gặp những đối thủ khác, và có thể sẽ có một mùa giải mà cô thực sự đi xa hơn đẳng cấp Super 100. Nhưng cái câu hỏi mà cô để lại ở Indonesia không đi theo cô. Nó ở lại, treo lơ lửng trên một nhà thi đấu, chờ một ai đó trả lời.

Điều tôi rời đi mang theo không phải là tỷ số 10-21 rồi 21-10 rồi 21-17. Điều tôi mang theo là ý nghĩ rằng thể thao, ở tầng sâu nhất của nó, luôn đối xử với con người theo cách mà hệ thống của nó đã thiết kế từ trước. Nếu hệ thống nói rằng sự chăm sóc tỷ lệ thuận với hạng giải, thì một tay vợt sẽ nhận được đúng mức độ chăm sóc mà cái hạng của cô ấy cho phép. Nếu ai đó muốn thay đổi điều đó, thì phải thay đổi cái thứ tự ấy, không phải thay đổi một nhà thi đấu.

Tôi vẫn đang đuổi theo một điều gì đó. Tôi không còn chạy nữa, đã lâu rồi, những đường chạy nước rút giờ chỉ còn nằm trong ký ức và trong cách tôi đếm nhịp của một đoạn văn. Nhưng tôi vẫn đang đuổi theo một câu hỏi rất đơn giản, cái câu hỏi mà một tay vợt 26 tuổi người Ấn Độ vừa đặt lên bàn ở một giải đấu mà gần như không ai đưa tin: nếu một cái phổi không có hạng, thì tại sao tiêu chuẩn bảo vệ nó lại có hạng.