Huy chương đồng ASIAD của Liên Minh Huyền Thoại Việt Nam và khoảng cách mà thể thức BO3 đang che giấu

6 giờ 55 phút sáng theo giờ Seoul, tôi mở lại bản ghi trận đấu trên màn hình thứ hai trong khi bản tin sáng vẫn đang chạy. Đội tuyển Liên Minh Huyền Thoại Việt Nam bước vào trận bán kết ASIAD với một tấm huy chương đồng đã nằm chắc trong túi. Không ai trong tòa soạn hiểu tại sao tôi lại không cười.

Một tấm huy chương được bảo đảm trước khi trận đấu bắt đầu là điều kỳ diệu. Nó cũng là một tấm màn. Tấm màn ấy che đi khoảng cách cơ bản giữa Việt Nam và Trung Hoa Đài Bắc, che đi việc chúng ta bước vào sân với tư cách đội cửa dưới, và che đi một sự thật khó chịu: thành tích này được tạo ra bởi cấu trúc giải đấu nhiều hơn bởi đẳng cấp của chúng ta.

"Đám đông hò hét, nhưng tôi lắng nghe sự im lặng của các chiến thuật gia."

Trong bài viết này tôi sẽ không nói về niềm tin. Tôi sẽ nói về thể thức, về con số, và về một lỗ hổng mà truyền thông trong nước đang cố tình bỏ qua.

Đại hội Thể thao châu Á lần này đưa Liên Minh Huyền Thoại vào hệ thống thi đấu chính thức, nghĩa là huy chương esports được tính thẳng vào bảng tổng sắp của đoàn thể thao quốc gia. Trước ngày 1 tháng 10, đoàn Việt Nam mới có một tấm huy chương đồng. Đó là lý do trận bán kết này mang trọng lượng lớn hơn bất kỳ trận đấu cấp câu lạc bộ nào.

Cần nhắc lại bối cảnh để người đọc không nhầm: Liên Minh Huyền Thoại là một trò chơi thuộc thể loại MOBA, nơi hai đội năm người tranh nhau phá hủy căn cứ đối phương. Tại các kỳ đại hội gần đây, bộ môn này đã được tổ chức như một nội dung huy chương bình đẳng với bắn cung, taekwondo hay vật. Việc nó xuất hiện trong cùng một bản tin với các môn võ thuật truyền thống là dấu hiệu cho thấy esports đã hoàn toàn hòa vào lịch thi đấu thể thao chính thống.

Việt Nam vào đến bán kết, đồng nghĩa nằm trong nhóm bốn đội mạnh nhất châu lục. Đối thủ là Trung Hoa Đài Bắc, đội được đánh giá cao hơn hẳn về mặt cơ bản. Thể thức là loại trực tiếp, đánh ba ván thắng hai. Trận bán kết diễn ra lúc 7 giờ sáng, tại một nhà thi đấu ở Nhật Bản. Nếu Việt Nam thắng, chúng ta vào chung kết và chạm tay vào huy chương vàng hoặc ít nhất là bạc. Nếu thua, chúng ta nhận đồng.

Đó là toàn bộ dữ kiện. Không có tên tuyển thủ nào được nêu. Không có thông tin về phiên bản trò chơi. Không có bất kỳ con số phong độ nào. Đây là điểm đầu tiên tôi muốn người đọc ghi nhớ: chúng ta đang bàn về một trận bán kết châu lục mà không có nổi một chỉ số chuyên môn.

Hãy bắt đầu từ thể thức, vì đó là nơi sự thật nằm.

Thể thức loại trực tiếp đánh ba ván thắng hai là cấu trúc có độ biến động cao nhất mà một giải đấu có thể tạo ra. Trong một loạt ba ván, chỉ cần một ván đấu bùng nổ, một lượt cấm chọn hoàn hảo, hoặc một pha xử lý cá nhân xuất thần là đội cửa dưới có thể lật ngược thế cờ. Nếu đây là loạt năm ván, khoảng cách đẳng cấp sẽ lộ ra và đội mạnh hơn gần như chắc chắn thắng. Ban tổ chức chọn ba ván, và chính lựa chọn đó đã mở ra cánh cửa cho Việt Nam.

Đây là điều tôi muốn in đậm: cơ hội của Việt Nam đến từ thể thức trước khi đến từ trình độ. Truyền thông trong nước đang bán cho khán giả một câu chuyện cửa dưới đánh bại ông lớn. Nhưng câu chuyện thật là một đội bóng được hưởng lợi từ cấu trúc giải đấu, và cấu trúc ấy không lặp lại ở mọi giải.

Yếu tố thứ hai là tâm lý. Vì huy chương đồng đã được bảo đảm, Việt Nam bước vào trận đấu mà không có gì để mất. Đội cửa dưới không còn gì để mất thường đánh liều hơn, cấm chọn táo bạo hơn, và chấp nhận rủi ro cao hơn. Đây là một lợi thế tâm lý thật, và nó được xác nhận gián tiếp bởi chính cách bài báo gốc mô tả ban huấn luyện Việt Nam sẽ dùng "những kế hoạch chiến thuật bất thường" để bù đắp khoảng cách kỹ năng.

Cụm từ đó đáng để dừng lại. Khi một đội được mô tả là sẽ dùng chiến thuật bất thường để che lấp khoảng cách kỹ năng, người viết đang thừa nhận hai điều cùng lúc. Thứ nhất, đội đó yếu hơn về cơ bản. Thứ hai, ban huấn luyện là nơi đội đó đặt niềm tin. Đây là mô hình cửa dưới dựa vào huấn luyện, không dựa vào tài năng cá nhân. Và mô hình đó chỉ hiệu quả khi đối thủ bị bất ngờ.

Nhưng có một lỗ hổng chí mạng mà không ai nhắc đến: không ai nêu tên bất kỳ tuyển thủ Liên Minh Huyền Thoại nào của Việt Nam. Chúng ta có một trận bán kết châu lục, một tấm huy chương trong tầm tay, và không một cái tên. Trong khi đó, các vận động viên được nêu tên trong bản tin đều thuộc các môn võ thuật và bắn súng. Điều này nói lên rất nhiều về cách truyền thông đối xử với esports: họ ca ngợi tấm huy chương nhưng không thèm gọi tên người giành nó.

"Người ta gọi tôi là kẻ phản bội, nhưng tôi chỉ trung thành với những con số."

Và con số ở đây rất lạnh. Một đội tuyển quốc gia được tập hợp trong thời gian ngắn trước đại hội. Với một bộ môn đồng đội như Liên Minh Huyền Thoại, thời gian tập hợp ngắn luôn đồng nghĩa với chi phí phối hợp cao. Các đội mạnh ở các giải quốc nội chơi cùng nhau hàng năm trời; đội tuyển quốc gia chỉ có vài tuần. Khoảng cách về đẳng cấp cộng với khoảng cách về thời gian gắn kết tạo thành một bức tường mà chiến thuật bất thường khó lòng phá vỡ trong một buổi sáng.

Thêm vào đó, một yếu tố chuyên môn quan trọng bị bỏ trống hoàn toàn: phiên bản trò chơi mà máy chủ giải đấu sử dụng. Các sự kiện thể thao đa môn thường khóa phiên bản trước khi giải khởi tranh, nghĩa là không có thay đổi giữa chừng. Nhưng chúng ta không biết phiên bản đó là gì, và do đó không thể đánh giá liệu bể tướng của Việt Nam có phù hợp với meta hiện hành hay không. Không có dữ liệu về tỷ lệ thắng, không có dữ liệu cấm chọn. Mọi phân tích chiến thuật sâu hơn đều bất khả thi từ nguồn này.

Điều đó đưa tôi đến một kết luận ngược dòng: tấm huy chương đồng này, dù quý giá, không nên được dùng làm thước đo cho sự phát triển của esports Việt Nam. Nó là kết quả của một thể thức dễ biến động, của một lần vào đến nhóm bốn đội mạnh nhất, và của một bảng đấu có thể đã thuận lợi. Sự thật về đẳng cấp của chúng ta so với các khu vực lớn vẫn chưa được kiểm chứng, và một trận ba ván không đủ để kiểm chứng điều đó.

"Tôi không viết để được yêu, tôi viết để được đúng – sau này."

Tôi có thể sai, và tôi muốn nói rõ mình có thể sai ở đâu.

Thứ nhất, thể thức ba ván là con dao hai lưỡi theo cả hai chiều. Nếu Việt Nam thắng, chính tôi sẽ là người đầu tiên thừa nhận rằng ban huấn luyện đã làm được điều phi thường và chiến thuật bất thường thực sự phát huy tác dụng. Đôi khi một lượt cấm chọn xuất sắc đủ để thay đổi cả một trận bán kết.

Thứ hai, tôi đang phán đoán dựa trên một nguồn yếu. Bài báo gốc hầu như không có nguồn nào đáng tin, nhiều thông tin chỉ được gán cho "người hâm mộ trong nước". Nếu thực tế Việt Nam có một đội hình mạnh hơn những gì nguồn này thể hiện, phân tích của tôi sẽ lệch hướng. Địa điểm được nhắc đến cũng gây mơ hồ về kỳ đại hội cụ thể, và tôi không thể xác minh điều đó.

Thứ ba, tôi có thể đang đánh giá thấp yếu tố tinh thần. Trong thể thao quốc gia, một đội không còn gì để mất có thể chơi trên chính giới hạn của mình, và giới hạn ấy đôi khi đủ để tạo ra một kết quả không tưởng. Tôi không phủ nhận điều đó. Tôi chỉ nói rằng nó không phải là kịch bản mặc định.

Vậy tôi dự đoán gì? Tôi dự đoán Việt Nam sẽ thua loạt bán kết, nhưng tấm huy chương đồng vẫn là một cột mốc thật cho esports khu vực. Nếu tôi sai, và Việt Nam vào chung kết, thì điều đó có nghĩa là nền esports của chúng ta đã tiến xa hơn những gì dữ liệu cho phép tôi kết luận hôm nay. Còn nếu tôi đúng, hãy nhớ lấy điều này: một tấm huy chương đồng được tạo ra bởi thể thức vẫn là huy chương, nhưng nó không nên bị nhầm lẫn với một bước nhảy về đẳng cấp. Khi sân vận động trống rỗng, tôi nhìn thấy sự thật mà đám đông che giấu.