Trọng tài tử vong vì đòn martinete tại sàn đấu vật độc lập Mexico: Câu hỏi về an toàn và trách nhiệm

Đoạn clip dài mười bốn giây. Trong một nhà thi đấu nhỏ ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico, một người đàn ông mặc áo trọng tài bị nhấc bổng lên rồi đập thẳng xuống sàn bằng đỉnh đầu. Tiếng va chạm vang lên khô khốc. Khán giả quanh đó nín thở vài nhịp, rồi tiếng hét bắt đầu. Đó là khoảnh khắc cuối cùng của Gerardo Germán Pineda, người trong giới gọi bằng biệt danh El Búho, nghĩa là Con Cú. Anh không phải đô vật. Anh là trọng tài của đêm diễn. Trong phòng thay đồ của những đêm diễn nhỏ như thế, tôi từng ngồi đủ lâu để hiểu một điều: phòng thay đồ không nói dối. Chỉ có người ngoài mới cần tô vẽ. Và câu chuyện ở Hidalgo đang bị tô vẽ nhanh hơn bất kỳ cuộc điều tra nào có thể chạy theo. Lucha libre là môn đấu vật biểu diễn của Mexico, một loại hình sân khấu nơi thắng thua được dàn dựng từ trước. Ở đó không có tỷ lệ knock-out, không có bảng xếp hạng hạng cân, không có chỉ số chống takedown. Người ta đến xem vì động tác, vì câu chuyện, vì những chiếc mặt nạ và những cú bay người đẹp mắt. Vì thế, mọi thước đo của thể thao đối kháng hiện đại đều không áp dụng được. Điều áp dụng được nằm ở phía ngược lại: an toàn, trách nhiệm pháp lý, quản trị và rủi ro. Đêm diễn ở Mineral de la Reforma do El Patrón Espectáculos tổ chức, một đơn vị quảng bá độc lập hoạt động ở phân khúc hạng hai của hệ thống lucha libre Mexico. Phía trên họ là những ông lớn như CMLL hay AAA, nơi quy định chặt hơn, có bác sĩ võ đài, có danh sách động tác bị cấm. Phía dưới họ là những đêm diễn lưu động ở các thị trấn, nơi mọi thứ nhẹ hơn, rẻ hơn và cũng mong manh hơn. El Patrón nằm đâu đó giữa hai vùng ấy, và chính khoảng giữa đó là nơi tai nạn xảy ra. Động tác gây ra cái chết có tên gọi riêng: martinete. Đó là một biến thể của đòn piledriver, trong đó người thực hiện nhấc đối phương lên và đập thẳng xuống bằng đầu hoặc vùng cổ trên. Martinete bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết tổ chức lớn, bởi biên độ an toàn của nó quá mỏng. Một sai số nhỏ về thời điểm, về lực, về vị trí tiếp đất, đủ để biến một động tác trình diễn thành một chấn thương thật. Ở đây, người nhận đòn không phải một đô vật được huấn luyện để chịu va đập. Đó là trọng tài. Đây là điểm bất thường quan trọng nhất của toàn bộ sự việc. Trọng tài của một trận lucha libre không được đào tạo để hứng cú đập đầu. Anh ta đứng giữa để điều hành nhịp trận đấu, không phải để trở thành đích ngắm của một đòn hiểm. Việc đưa một người không có nền tảng thể lực phù hợp vào vị trí chịu đòn là một lỗi phân vai, và trong môn biểu diễn, lỗi phân vai chính là lỗi an toàn. Đô vật bị điều tra mang tên Hijo de Fishman. Anh làm việc ở vòng đấu độc lập, không có hợp đồng lớn, không có bảo hiểm rõ ràng. Sau khi đoạn clip lan truyền, cơ quan chức năng Mexico mở cuộc điều tra hình sự. Từ đây, vận mệnh nghề nghiệp của Hijo de Fishman không còn phụ thuộc vào kết quả trên sàn, mà phụ thuộc vào kết luận của cơ quan điều tra. Một đô vật bị điều tra vì cái chết của người khác đối mặt với viễn cảnh có thể thay đổi cả cuộc đời, thậm chí cả tự do. Phía ban tổ chức, El Patrón Espectáculos đưa ra một tuyên bố. Họ cho biết đã thu xếp hỗ trợ pháp lý cho đô vật đang bị điều tra, đồng thời kêu gọi sự im lặng và tiết chế từ giới hành nghề, truyền thông và người hâm mộ trong lúc chờ kết quả. Đây là một văn bản hai mục đích. Mục đích thứ nhất là thể hiện trách nhiệm, đứng về phía người của mình. Mục đích thứ hai là kiểm soát câu chuyện, bảo vệ thương hiệu và vị thế pháp lý của chính đơn vị tổ chức. Khi một đơn vị quảng bá nhanh chóng đưa luật sư đến cho một đô vật đang bị điều tra, động thái đó nói lên nhiều điều. Nó cho thấy họ ý thức được khả năng mình cũng nằm trong tầm ngắm. Trong một môi trường ít quy định như vòng đấu độc lập của Mexico, không có cơ quan quản lý nào đứng ra chịu trách nhiệm thay. Trách nhiệm rơi hết xuống đầu từng cá nhân: người tổ chức, người biểu diễn, và cả người cầm cờ hiệu. Điều đáng chú ý là trong tuyên bố đó không hề có bất kỳ cam kết nào về việc rà soát lại quy trình an toàn, tạm đình chỉ đô vật hay tạm dừng các đêm diễn. Sự im lặng về mặt cải cách cấu trúc cũng đáng được đọc như một dữ kiện, không kém phần quan trọng so với những gì được nói ra. Gia đình của trọng tài El Búho đã làm việc với đại diện pháp lý. Cuộc điều tra hình sự vẫn đang tiếp diễn và chưa có kết luận. Mọi phán đoán về ý định, về trách nhiệm, về mức độ lỗi, đều đang ở trạng thái chưa ngã ngũ. Khi sân vắng, tiếng vỗ tay duy nhất còn lại là nhịp tim của chính mình. Điều dễ xảy ra nhất lúc này là sự phán xét vượt mặt tiến trình pháp lý. Đoạn video lan truyền tạo ra một cảm giác chắc chắn giả tạo: người ta thấy một cú đập đầu, thấy một người chết, và kết luận ngay về kẻ có lỗi. Nhưng một video cho thấy điều gì đã xảy ra, không cho thấy điều gì đã được dàn dựng, điều gì nằm ngoài kịch bản, và điều gì là tai nạn trong một động tác vốn đã bị cấm vì quá nguy hiểm. Lời kêu gọi tránh những phiên bản chưa được xác nhận của ban tổ chức có thể được đọc theo hai cách. Nó hợp lý như một nguyên tắc của quy trình đúng đắn: đừng kết tội ai khi chưa có kết luận. Nhưng nó cũng có thể trở thành một công cụ bịt miệng nhân chứng, làm mờ trách nhiệm. Ranh giới giữa hai cách đọc ấy nằm ở chỗ ai đang nói và nói để bảo vệ ai. Ở Việt Nam, tôi từng theo dõi những đêm võ đài nhỏ, nơi tiền bạc eo hẹp và an toàn là thứ bị cắt đầu tiên. Nhìn sang Mexico, tôi thấy cùng một cấu trúc: biên lợi nhuận mỏng tạo ra động lực làm những động tác giật gân để bán vé, và những động tác giật gân là những động tác nguy hiểm nhất. Một đêm diễn thu nhập thấp lại có thể sản sinh ra hậu quả cao nhất: một cái chết, một cuộc điều tra hình sự và sự chú ý của truyền thông cả nước. Có một nghịch lý mà ít người nhắc tới. Càng ít quy định, càng ít bảo hiểm, thì người biểu diễn càng phải tự gánh rủi ro. Chính vì thế, khi tai nạn xảy ra, người duy nhất bị đưa ra ánh sáng lại thường là người yếu thế nhất trong chuỗi ấy. Người tổ chức có luật sư. Gia đình nạn nhân có luật sư. Còn đô vật độc lập thì đứng giữa, vừa là nghi phạm, vừa là sản phẩm của một hệ thống không bảo vệ anh ta. Sự việc ở Hidalgo sẽ không khép lại cùng một bản án hay một bản tin. Nó sẽ để lại một câu hỏi dài hơi hơn cho cả nền đấu vật độc lập: liệu một cái chết có đủ để sinh ra một bộ quy tắc an toàn chung, một danh sách động tác bị cấm, một yêu cầu bắt buộc về bác sĩ võ đài và người nhận đòn được huấn luyện? Hay rồi mọi thứ lại lắng xuống, như vẫn thường lắng xuống, cho đến lần tiếp theo. Trụ hạng không phải là không ngã. Là ngã xong vẫn đếm được nhịp thở. Với những người làm nghề trong vòng đấu độc lập, câu hỏi không còn là làm sao để đêm diễn hay hơn, mà là làm sao để sáng hôm sau, tất cả những người bước vào sàn vẫn còn đứng được.