Sau Ánh Đèn Bế Mạc Asiad 20: Khoảng Trống Điền Kinh Không Ai Nhắc Đến

Đêm bế mạc ở Aichi-Nagoya. Những lớp đèn pha tắt dần từ trên cao xuống, để lại mặt cỏ xanh nhuốm màu tím của màn trình diễn ánh sáng cuối cùng. Tôi ngồi ở khu vực báo chí, phía sau đường chạy danh dự, nơi hàng trăm vận động viên đang xếp hàng chờ bước vào. Tai nghe vẫn còn vang tiếng pháo giấy, nhưng mắt tôi đã dán vào bảng điện tử phía đông khán đài. Ở đó, cạnh dòng chữ China, một dãy số hiện lên: 169 huy chương vàng. Kéo xuống vài dòng, ở vị trí thứ 19, là Việt Nam — 3 vàng, 3 bạc, 19 đồng.

Người phóng viên ngồi cạnh tôi, một người Nhật đã theo Asian Games hơn hai mươi năm, huých nhẹ vai tôi: "Khoảng cách đó không phải chuyện của một đêm bế mạc." Anh ấy đúng. Nhưng điều khiến tôi trằn trọc suốt chuyến tàu đêm về Tokyo không phải khoảng cách giữa Trung Quốc và Việt Nam. Mà là một câu hỏi nhỏ hơn, hẹp hơn: điền kinh — môn thể thao tôi theo dõi suốt mười chín năm — đã ở đâu trong câu chuyện này?

Đoàn thể thao Việt Nam mang tới Aichi-Nagoya 348 vận động viên. Mục tiêu được đặt ra từ trước ngày khai mạc là 4 huy chương vàng. Theo cách nói được lan truyền trong giới thể thao Việt Nam, con số ấy là "khá khiêm tốn" nếu so với quy mô của đoàn. Đêm bế mạc, đoàn về nước với 3 vàng, 3 bạc, 19 đồng, đứng thứ 19 toàn đoàn.

Ba tấm vàng đến từ hai môn: sepak takraw và karate. Cả hai môn này cũng chính là những môn đã mang vàng về cho Việt Nam ở kỳ đại hội trước. Sau bốn năm, danh sách những môn có khả năng "nổ" vàng của Việt Nam gần như không đổi.

Trước ngày lên đường, bảy môn được xác định là nơi Việt Nam kỳ vọng có vàng: bắn súng, sepak takraw, điền kinh, rowing, karate, taekwondo và esports. Đến khi mọi thứ khép lại, chỉ hai trong bảy môn hoàn thành nhiệm vụ. Năm môn còn lại — trong đó có điền kinh — ra về mà không có tấm vàng nào.

Tôi không cần nói to điều này. Chỉ cần đặt hai danh sách cạnh nhau, người đọc tự thấy: điền kinh nằm trong nhóm được kỳ vọng, nhưng không nằm trong nhóm giao vàng. Đó là điểm mù lớn nhất của bảng tổng sắp: một môn được đánh dấu là nguồn vàng tiềm năng, nhưng khi thi đấu xong, không ai nhắc tên nó.

Điền kinh là môn thể thao có sức chứa huy chương lớn nhất trong toàn bộ chương trình đại hội. Một kỳ Asian Games có hàng chục nội dung chạy, nhảy, ném, đẩy, ở cả nam và nữ. Không môn nào khác trong hệ thống Olympic có thể sản sinh nhiều huy chương đến thế trong một lần tổ chức. Chính vì vậy, khi một đoàn đặt điền kinh vào danh sách kỳ vọng vàng, đó là một tuyên bố có trọng lượng — không phải một câu nói cho vui trong buổi họp báo.

Vậy mà khi bảng tổng sắp khép lại, điền kinh Việt Nam gần như biến mất khỏi câu chuyện. Không một cái tên, không một dấu mốc, không một lần lên bục đủ để người ta nhớ. Sự vắng mặt ấy không ồn ào. Nó lặng lẽ, đúng kiểu những thứ bị bỏ quên vẫn lặng lẽ.

Phía trên đầu bảng, Trung Quốc kết thúc với 169 vàng, 89 bạc, 83 đồng. Nếu so sánh thẳng, số vàng của Trung Quốc gấp khoảng 56 lần số vàng của Việt Nam. Đó là một khoảng cách không thể thu hẹp bằng một vài cá nhân xuất sắc. Nó là khoảng cách của cả một hệ thống.

Tôi đã theo dõi bảng tổng sắp của nhiều kỳ đại hội. Và kinh nghiệm cho tôi biết một điều: bảng tổng sắp kể câu chuyện về nguồn lực, không kể câu chuyện về tài năng đơn lẻ. Một đoàn có thể sở hữu vài vận động viên xuất sắc và vẫn xếp dưới một đoàn không có ngôi sao nào nổi bật, đơn giản vì đoàn thứ hai có bề rộng.

Việt Nam đứng thứ 19 với thành tích 3 vàng, 3 bạc, 19 đồng. Nhìn vào cấu trúc này, một điều hiện ra rõ hơn cả: tỉ lệ đồng trên vàng là hơn sáu lần. Hồ sơ huy chương của Việt Nam là hồ sơ của một đoàn chạm được tới rìa bục, nhưng hiếm khi bước lên bậc cao nhất.

Mười chín tấm đồng là một tín hiệu đáng suy nghĩ. Nó nói rằng các vận động viên Việt Nam có mặt ở rất nhiều trận tranh huy chương, có mặt ở nhiều bán kết, nhiều trận đấu cuối cùng để xác định thứ hạng. Họ đi xa. Nhưng khoảng cách từ bán kết đến chung kết, từ huy chương đồng đến huy chương vàng, lại là khoảng cách khó nhất — khoảng cách của một bước nhảy về đẳng cấp, không phải của một chút may mắn.

Trong điền kinh, khoảng cách ấy được đo bằng giây và bằng centimet. Một vận động viên có thể phá kỷ lục cá nhân, chạy tốt hơn mọi lần trước đó, và vẫn về thứ tư. Ở môn này, sự tiến bộ và kết quả không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Đó là lý do vì sao điền kinh vừa là cơ hội lớn, vừa là cái bẫy lớn cho những đoàn muốn đa dạng hóa nguồn vàng.

Và đây là chỗ câu chuyện trở nên thú vị hơn. Ủy ban Olympic châu Á trao giải thưởng cho vận động viên xuất sắc nhất đại hội. Cơ chế này do một hội đồng gồm năm thành viên đánh giá, dựa trên số huy chương vàng cùng các kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á và kỷ lục đại hội. Mỗi vận động viên được trao 25.000 đô la Mỹ.

Đọc kỹ tiêu chí ấy, tôi thấy một điều mà ít người để ý. Các loại kỷ lục được nêu trong tiêu chí — kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á, kỷ lục đại hội — trong thực tế được sinh ra nhiều nhất ở hai môn: điền kinh và bơi lội. Đó là hai môn mà mọi khoảng cách thời gian đều được đo bằng phần trăm giây, nơi mọi kỷ lục đều có thể bị phá bằng một cú bứt tốc hay một nhịp quạt tay chuẩn hơn.

Nói cách khác, tiêu chí trao giải vô hình trung ưu ái những môn có nhiều kỷ lục. Một vận động viên karate hay sepak takraw có thể vô địch châu Á, nhưng khó lòng tạo ra một "kỷ lục" theo nghĩa đo lường được. Còn một vận động viên điền kinh phá kỷ lục đại hội ở nội dung 400m rào hay nhảy xa thì gần như mặc nhiên lọt vào tầm ngắm của hội đồng.

Đây là một nghịch lý tinh tế. Việt Nam đặt vàng ở những môn không được cơ chế trao giải ưu ái, trong khi bỏ trống môn được ưu ái. Và rồi khi kỳ đại hội khép lại, những vận động viên được tôn vinh lại đến từ những môn khác.

Tôi nhớ một lần cách đây vài năm, khi tôi còn làm ở một tòa soạn thể thao kỹ thuật số tại Tokyo. Hồi đó tôi tình cờ xem một trận bóng đá nữ ít người biết, giữa hai đội bóng Nhật Bản, và phát hiện một tiền đạo trẻ mười tám tuổi ghi hai bàn trong sáu phút cuối để lật ngược thế trận. Tôi viết một bài phân tích nhỏ, tòa soạn từ chối vì cho rằng không ai quan tâm. Tôi đăng lên trang cá nhân. Bài viết lan nhanh, và cầu thủ ấy sau này trở thành trụ cột của đội tuyển quốc gia.

Chuyện đó dạy tôi một điều: những tài năng lớn thường xuất hiện ở những nơi không có người đứng xem. Và điền kinh, với những đường chạy vắng khán giả ở vòng loại, với những buổi sáng thi đấu mà khán đài chỉ lác đác người, chính là nơi như thế.

Tôi cũng từng mắc một lỗi mà tôi không bao giờ quên. Ở một kỳ World Cup, tôi đọc sai tên một hậu vệ ba lần liên tiếp trong sóng trực tiếp và bị khán giả nhắc nhở. Xấu hổ, tôi dành trọn một tháng xem lại băng ghi hình của toàn bộ các đội, ghi chép từng biến thể chiến thuật. Từ đó, tôi học được thói quen kiểm tra chéo trước khi nói bất cứ điều gì. Tôi từng đọc sai tên một người. Thế giới vẫn quay. Nhưng câu chuyện của họ không thể đọc sai lần hai.

Thói quen ấy khiến tôi nhìn bảng tổng sắp Asiad 20 bằng con mắt khác. Bởi lẽ, số liệu huy chương mà báo chí khắp nơi đăng lại — trong đó có 169 vàng của Trung Quốc và vị trí thứ 19 của Việt Nam — hầu như không đi kèm nguồn dẫn chính thức rõ ràng. Những chi tiết về lễ bế mạc được ghi nguồn cẩn thận từ ban tổ chức, nhưng chính bảng tổng sắp lại được truyền đi như một điều hiển nhiên không cần kiểm chứng.

Đó là lý do tôi luôn tự nhủ phải cẩn trọng. Một bảng xếp hạng có thể đúng, nhưng cách nó được lan truyền lại đáng để đặt câu hỏi. Khi một con số được lặp lại đủ nhiều mà không ai dẫn nguồn, nó bắt đầu có sức nặng của sự thật — kể cả khi chưa từng được kiểm chứng.

Quay lại với điền kinh. Tại châu Á, đây là môn mà Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ tập trung đầu tư mạnh nhất. Cả ba quốc gia này đều có hệ thống đào tạo bài bản, có trung tâm huấn luyện chuyên biệt, và có truyền thống đưa vận động viên điền kinh ra đấu trường quốc tế từ rất sớm. Một vận động viên điền kinh Việt Nam muốn giành vàng ở đây phải vượt qua chính những hệ thống ấy.

Tôi không nói điều này để bi quan. Tôi nói để thấy rằng, việc điền kinh không có vàng ở Asiad 20 là hệ quả của một trật tự khu vực, không phải của một lần thi đấu kém may mắn. Ở môn này, thứ hạng phản ánh gần như trung thực vị trí của mỗi nền thể thao trong bức tranh châu lục.

Cấu trúc của Asian Games cũng đáng để nhắc tới. Đây là một đại hội thể thao đa môn cấp châu lục, được điều hành bởi Ủy ban Olympic châu Á. Suất tham dự được phân bổ theo đoàn, do các Ủy ban Olympic quốc gia quyết định, chứ không theo tiêu chuẩn cá nhân như ở các giải điền kinh chuyên biệt. Điều đó có nghĩa là, một đoàn có thể cử vận động viên tới đấu trường này dựa trên tính toán huy chương, chứ không chỉ dựa trên thành tích đo lường được.

Và khi tính toán huy chương lấn át tính toán phát triển, người ta thường chọn những môn có xác suất thành công cao nhất. Sepak takraw và karate là hai ví dụ điển hình. Cả hai đều có truyền thống, có lực lượng, và có khả năng tạo ra huy chương trong thời gian ngắn hơn so với việc xây dựng một nền điền kinh từ gốc.

Sự lựa chọn ấy hợp lý trong ngắn hạn. Nhưng nó cũng tạo ra một mô hình mong manh. Một đoàn mà nguồn vàng phụ thuộc vào đúng hai môn, qua hai kỳ đại hội liên tiếp, đang đặt toàn bộ kỳ vọng của mình lên một nền tảng hẹp. Chỉ cần một trong hai môn ấy mất đi một vài trụ cột, thành tích tổng thể sẽ sụt giảm ngay lập tức.

Đây là điều tôi quan sát được ở nhiều nền thể thao nhỏ. Họ thường đạt kết quả tốt ở một vài môn thế mạnh, rồi dùng thành tích ấy để che lấp sự thiếu vắng của những môn nền tảng. Điền kinh, bơi lội, thể dục dụng cụ — những môn "xương sống" của bất kỳ đoàn thể thao lớn nào — thường bị xếp sau trong danh sách ưu tiên, bởi vì chúng cần nhiều năm để gây dựng và không hứa hẹn huy chương tức thì.

Nhưng tôi lại nghĩ ngược lại. Chính vì điền kinh khó, nên nó mới đáng để đầu tư. Một nền điền kinh vững mạnh không chỉ mang về huy chương. Nó còn tạo ra một thế hệ vận động viên có nền tảng thể lực, kỷ luật và tinh thần thi đấu, và những phẩm chất ấy lan sang cả những môn khác.

Ở đây, tôi muốn nói tới một khía cạnh mà ít bài báo đề cập: thể thao nữ. Trong nhiều đoàn thể thao, phụ nữ thường là những người gánh vác thành tích ở các môn có tính kỹ thuật và bền bỉ. Họ giành huy chương, họ phá kỷ lục, nhưng lại nhận được ít sự chú ý hơn so với các đồng nghiệp nam. Một tấm huy chương của nữ vận động viên thường có giá trị đằng sau lớn hơn giá trị hiển thị trên bảng tổng sắp.

Tôi đã theo dõi các giải điền kinh nữ châu Á suốt nhiều năm. Những đường chạy ấy vắng khán giả hơn, ít máy quay hơn, và ít được đưa lên trang nhất hơn. Nhưng chính ở đó, tôi thấy những cuộc đua đẹp nhất — những cuộc đua mà người ta chạy vì danh dự, vì một cộng đồng, vì một giấc mơ không được tài trợ nhiều. Có những vận động viên không bao giờ lên trang nhất, nhưng lại ghi dấu trong tim tôi.

Và đây là góc nhìn phản trực giác của tôi về câu chuyện Asiad 20. Cách đặt vấn đề phổ biến là: "Việt Nam đặt mục tiêu 4 vàng, khá khiêm tốn với 348 vận động viên, nhưng vẫn không đạt." Cách nói ấy nghe hợp lý, nhưng nó dựa trên một nguồn không xác định — cụm từ "nhiều người cho rằng" được dùng mà không có ai cụ thể đứng sau.

Tôi không tin vào những đánh giá thiếu người chịu trách nhiệm. Một nhận định được gán cho "nhiều người" là một nhận định chưa được kiểm chứng. Nó có thể đúng, nhưng nó không phải là dữ kiện. Và trong phân tích thể thao, sự khác biệt giữa một ý kiến và một dữ kiện là tất cả.

Góc nhìn thứ hai, phản trực giác hơn: vấn đề của Việt Nam không phải là thiếu một tấm vàng so với mục tiêu. Vấn đề là cấu trúc của nguồn vàng. Một đoàn đạt 3 trên 4 mục tiêu trông có vẻ "gần đạt." Nhưng khi ba tấm vàng ấy đến từ đúng hai môn, giống hệt kỳ trước, thì cái "gần đạt" kia che giấu một sự thật khác: đoàn thể thao này không hề mở rộng được cơ sở huy chương của mình sau bốn năm.

Mười chín tấm đồng là bằng chứng cho điều ngược lại với những gì bảng vàng gợi ý. Nó cho thấy các vận động viên Việt Nam có mặt ở rất nhiều trận tranh huy chương, có mặt ở nhiều bán kết, nhiều trận đấu cuối cùng để xác định thứ hạng. Họ đi xa. Nhưng khoảng cách từ bán kết đến chung kết, từ huy chương đồng đến huy chương vàng, lại là khoảng cách khó nhất — khoảng cách của một bước nhảy về đẳng cấp, không phải của một chút may mắn.

Điều này khiến tôi nghĩ tới một khái niệm trong phân tích thể thao: độ sâu so với đỉnh cao. Một đoàn có thể có độ sâu — nhiều vận động viên đạt trình độ cao — mà vẫn thiếu đỉnh cao — những người có thể giành chiến thắng ở khoảnh khắc quyết định. Độ sâu giúp bạn có nhiều huy chương đồng. Đỉnh cao giúp bạn có huy chương vàng. Hai thứ đó không tự động đi cùng nhau.

Với Việt Nam, câu hỏi đúng không phải là "tại sao thiếu một vàng." Câu hỏi đúng là "làm thế nào để chuyển mười chín tấm đồng thành một vài tấm vàng." Và câu trả lời, theo tôi, nằm ở việc đầu tư vào những môn có khả năng tạo ra đỉnh cao — trong đó điền kinh là ứng viên hàng đầu, bởi vì nó cho phép một vận động viên xuất sắc tỏa sáng mà không cần cả một đội hình đồng đều.

Ở điền kinh, một cá nhân có thể làm nên chuyện. Một vận động viên nhảy cao, một vận động viên ném lao, một người chạy 800m — họ có thể giành vàng mà không cần đồng đội. Đó là đặc điểm mà ít môn đồng đội nào có được. Chính vì điền kinh cho phép cá nhân tỏa sáng, nó là môn lý tưởng cho những đoàn chưa có bề rộng nhưng có thể tập trung nguồn lực vào vài cá nhân xuất sắc.

Nhưng điều đó chỉ đúng nếu những cá nhân ấy được phát hiện và nuôi dưỡng đủ sớm. Tôi nhớ lại câu chuyện của chính mình: một tài năng trẻ có thể nằm im trong một trận đấu ít người xem, chờ một ai đó chịu để ý. Chúng ta cứ tưởng đã biết hết, cho đến khi một cái tên lạ xô cửa.

Vấn đề là, ở những môn như điền kinh, người ta thường chỉ chú ý đến vận động viên sau khi họ đã thành danh. Giai đoạn phát hiện và gây dựng — khoảng thời gian quan trọng nhất — lại diễn ra trong im lặng, không truyền thông, không tài trợ. Và đó là lý do vì sao nhiều tài năng bị bỏ lỡ, không phải vì họ không đủ giỏi, mà vì không có ai ở đúng chỗ để nhìn thấy họ.

Nhìn sang Trung Quốc, người ta thấy một mô hình khác hẳn. Với 169 vàng, họ không chỉ thắng ở vài môn thế mạnh. Họ thắng ở gần như mọi nhóm môn. Đó là kết quả của một hệ thống tuyển chọn quy mô lớn, kéo dài từ cấp cơ sở lên tới đội tuyển quốc gia. Sự thống trị của Trung Quốc ở châu Á không đến từ một vài ngôi sao. Nó đến từ số lượng.

Tôi không có đủ dữ liệu để nói rằng 169 vàng là nhiều hơn hay ít hơn so với các kỳ trước của Trung Quốc. Con số ấy cần được đối chiếu với hồ sơ chính thức của Ủy ban Olympic châu Á trước khi đưa ra bất kỳ kết luận nào về xu hướng. Điều tôi có thể nói chắc là: với quy mô ấy, Trung Quốc gần như tự tách mình thành một giải đấu riêng, trong khi phần còn lại của châu lục tranh nhau ở một bảng xếp hạng khác.

Ở bảng xếp hạng "phần còn lại" ấy, Việt Nam đứng thứ 19. Đó là vị trí của một đoàn nằm trong nhóm trung bình, không phải nhóm ứng viên. Và trong nhóm trung bình này, điều quyết định thứ hạng không phải là một vài ngôi sao, mà là số môn có khả năng giành huy chương.

Tôi nhớ một lần trò chuyện với một huấn luyện viên điền kinh kỳ cựu. Ông nói với tôi một câu mà tôi mang theo suốt nhiều năm: "Điền kinh không nói dối. Bạn chạy bao nhiêu, đồng hồ ghi bấy nhiêu. Không có trọng tài nào cứu bạn, không có đồng đội nào che bạn." Chính sự trung thực tàn nhẫn ấy khiến điền kinh vừa khó, vừa đáng giá.

Và có lẽ, chính vì thế mà điền kinh thường bị né tránh trong các chiến lược huy chương ngắn hạn. Nó không cho phép người ta trốn tránh sự thật. Nếu bạn chưa đủ nhanh, bạn thua. Nếu bạn chưa đủ mạnh, bạn thua. Không có cách nào khác.

Đêm bế mạc ấy, khi lá cờ của các đoàn lần lượt được rước qua, tôi nhìn đoàn Việt Nam bước đi trong tiếng vỗ tay. Ba trăm bốn mươi tám con người. Ba tấm vàng. Mười chín tấm đồng. Những con số ấy sẽ được ghi vào hồ sơ, rồi nằm im ở đó.

Nhưng điều tôi muốn giữ lại không phải những con số. Mà là câu hỏi về điền kinh — môn thể thao đã được đặt vào danh sách kỳ vọng vàng, rồi lặng lẽ rời đi mà không ai nhắc tới. Dưới lớp bụi của mùa giải cũ, có những trận đấu chưa từng tắt tiếng.

Với tôi, Asiad 20 sẽ được nhớ đến không phải vì tấm huy chương vàng nào, mà vì một khoảng trống. Khoảng trống của một môn thể thao lẽ ra phải là xương sống, nhưng lại bị bỏ quên giữa những tiếng vỗ tay dành cho hai môn quen thuộc.

Người ta thường nói thể thao là chuyện thắng thua. Nhưng sau nhiều năm theo dõi, tôi tin rằng thể thao là chuyện của những lựa chọn. Chọn đầu tư vào đâu, chọn phát triển môn nào, chọn nuôi dưỡng ai — đó mới là những quyết định định hình bảng tổng sắp của kỳ đại hội tiếp theo.

Và nếu có một điều tôi muốn gửi lại sau đêm bế mạc Aichi-Nagoya, thì đó là điều này: đừng để bảng tổng sắp che mất những môn đang chờ được đầu tư. Điền kinh Việt Nam có thể chưa có vàng hôm nay. Nhưng nếu nó tiếp tục vắng mặt trong các quyết định phân bổ nguồn lực, nó sẽ vắng mặt mãi mãi.

Khoảng cách giữa vị trí thứ 19 và những vị trí cao hơn không được thu hẹp bằng một đêm thi đấu xuất thần. Nó được thu hẹp bằng nhiều năm kiên nhẫn, bằng những đường chạy vắng người, bằng những buổi sáng tập luyện không ai nhìn thấy. Và bằng một quyết định — rằng điền kinh xứng đáng được đặt đúng chỗ của nó.

Tôi đã rời sân vận động khi đèn đã tắt hẳn. Trên bảng điện tử, dãy số của Việt Nam vẫn còn sáng. Ba vàng. Ba bạc. Mười chín đồng. Và ở đâu đó trong mười chín tấm đồng ấy, có thể là một tấm vàng chưa được thắp lên — vì chưa có ai chịu đào đủ sâu để tìm thấy nó.