Ba người, một nhịp kata — và khoảng trống nằm ngoài đường bắn

Ba người, một nhịp

Nguyễn Ngọc Trâm đứng ở vị trí thứ ba, hơi thở ra chậm hơn hai người chị đứng trước đúng hai nhịp. Tôi để ý điều đó từ hàng ghế cao trên khán đài nhà thi đấu ở Nhật Bản, nơi tôi ngồi suốt ba ngày với cuốn sổ kẻ ô li đặt trên đùi và cây bút hai màu cài sẵn ở túi áo ngực. Ba người phụ nữ Việt Nam bước ra sàn, cúi đầu chào, và cả hội trường im đi theo cái cách người Nhật vẫn im — không phải im vì lịch sự, mà im vì họ biết cái gì sắp đến.

Không có khán giả đứng lên cổ vũ. Không trống. Không hô. Chỉ có ba tấm lưng thẳng tắp và một tiếng đếm khẽ đến mức hàng ghế thứ mười không nghe thấy. Rồi họ bung ra.

Tôi có thói quen ghi lại khoảnh khắc trước khi động tác bắt đầu — cái khoảng lặng chừng nửa giây ấy. Ở đó, mọi thứ đã được định đoạt rồi. Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành.

Bối cảnh

Asiad 20 tổ chức tại Nhật Bản. Bước sang ngày 22 tháng 9, bảng tổng sắp huy chương treo ở hành lang nhà thi đấu — thứ tôi xem lại mỗi sáng bằng cách đứng nép vào tường cho người khác đi qua — vẫn để trống ô đầu tiên bên cạnh tên Việt Nam. Ngày thi đấu thứ tư. Chưa vàng.

Nội dung kata đồng đội nữ của karate nằm trong nhóm được xếp lịch sớm. Cần nói rõ cách nó vận hành, vì rất nhiều người xem nhầm nó sang logic của một trận đối kháng. Hai đội, mỗi đội ba vận động viên, lần lượt trình diễn bài kata đã đăng ký. Hội đồng trọng tài — thường là năm vị — mỗi người giơ một lá cờ về phía đội mình cho là tốt hơn. Bên nào nhiều cờ hơn thì thắng. Không có điểm số tích lũy kiểu A/B/C của wushu taolu. Không có đánh ngã. Không có hiệp phụ. Chỉ có lá cờ giơ lên, hoặc không.

Sau buổi họp báo, tôi nán lại hỏi một trọng tài người Nhật về tiêu chí. Ông nói ngắn: họ nhìn ba thứ — sự đồng đều giữa ba người, nhịp của bài, và độ căng của từng động tác. Tôi ghi ba chữ ấy bằng bút xanh và gạch chân hai lần. Sự đồng đều đứng đầu.

Bảng đấu đưa Việt Nam gặp Nepal ở tứ kết, Đài Bắc Trung Quốc ở bán kết, Iran ở chung kết. Iran không phải đối thủ dễ chịu. Họ thuộc nhóm quốc gia có bề dày karate ở châu Á, từng nhiều lần có mặt ở vòng sâu các kỳ Á vận hội trước đó. Và Việt Nam bước vào với tư cách đương kim vô địch. Ba cái tên trên bảng: Bùi Ngọc Nhi, Hoàng Thị Thu Uyên, Nguyễn Ngọc Trâm.

Phân tích

Ba trận, ba tỷ số 5–0.

Với người không theo dõi karate, “5–0” nghe giống một trận thắng đậm kiểu bóng đá. Cách hiểu đó lệch. Năm là số trọng tài, và năm lá cờ cùng chỉ về một phía có nghĩa: không một vị trọng tài nào nhìn thấy lý do để chọn bên kia. Trong một môn được chấm bằng ấn tượng thị giác, sự đồng thuận tuyệt đối hiếm khi xảy ra. Ba lần liên tiếp càng hiếm hơn.

Điều đó cho tôi một chỉ dấu kỹ thuật cụ thể: đội Việt Nam không thắng bằng một sai số của đối thủ, mà bằng chất lượng trình diễn đủ rõ để không ai phải cân nhắc. Ba tháng trước, tôi ngồi ở Nha Trang xem lại băng ghi hình một giải khu vực, và tôi đã tự hỏi ban huấn luyện sẽ chọn bài gì cho vòng loại. Câu trả lời nằm ở sự lặp lại: cùng một bài, cùng một cấu trúc, cùng một cách vào và ra. Đá bóng để thắng người ta cần biến hóa. Kata để thắng người ta cần bất biến.

Ba người là một biến số khác hẳn. Một cá nhân có thể bù sai số ở đoạn sau. Ba người thì không. Nếu hông của người thứ hai thấp hơn người thứ nhất ba phân, mắt trọng tài bắt được ngay ở động tác quay. Nếu người thứ ba ra đòn chậm một phần tư nhịp, cả hàng hình như bị kéo lệch. Kata đồng đội không thưởng cho người giỏi nhất. Nó trừng phạt người lệch nhất.

Nên khi tôi thấy khoảng cách giữa ba tấm lưng gần như không đổi suốt bài — kể cả ở đoạn chuyển thế nhanh — tôi hiểu vì sao các lá cờ đồng loạt. Đó là thứ chỉ có được khi ba người tập cùng nhau đủ lâu để nhịp thở ăn khớp, chứ không phải ba cá nhân giỏi ghép lại. Một đội kata đồng đều không phải tổng của ba người, mà là phép chia khiến phần dư biến mất.

Có một chi tiết nhỏ tôi giữ lại trong sổ. Trước khi bước ra ở hiệp bán kết gặp Đài Bắc Trung Quốc, cả ba người cùng đặt tay lên vai nhau trong khoảng hai giây. Không ai nói gì. Đó là thứ mà băng ghi hình không bao giờ phát lại, nhưng là thứ tôi đánh dấu bằng bút đỏ. Trong một nội dung mà sai số được đo bằng phân, sự ăn ý không nằm ở động tác. Nó nằm ở những giây trước động tác.

Và sau khi tiếng đếm cuối dứt, họ giữ nguyên tư thế kết thúc thêm ba giây trước khi hạ tay. Ba giây. Trong một môn mà thời gian được đo bằng nhịp, giữ thêm ba giây là một lựa chọn có ý thức — một dấu chấm câu rõ ràng gửi về phía bàn giám khảo.

Nói về kết quả 5–0 trước Iran ở chung kết, tôi muốn giữ sự thận trọng. Trên khán đài, Iran là đối thủ có truyền thống. Việc cả năm trọng tài cùng chọn Việt Nam gợi ý rằng đây không phải một trận thắng nhờ bốc thăm. Nhưng tôi không có bảng điểm chi tiết, không có ghi chú của ban giám khảo, không biết Iran trình bài nào và họ sai ở đâu. Tôi viết được điều mình thấy, không viết điều mình đoán.

Tôi cũng theo dõi karate Việt Nam từ những giải trong nước, nơi điều kiện tập luyện khác xa một nhà thi đấu ở Nhật. Kata là nội dung ít tốn kém hơn so với các môn đối kháng — không cần đối thủ, không cần sàn lớn, chủ yếu cần thời gian và người hướng dẫn đúng. Điều đó giải thích vì sao một quốc gia có nguồn lực hạn chế vẫn có thể cạnh tranh ở nhóm nội dung này. Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi ngược: khi con đường huy chương dễ tiếp cận hơn xuất hiện, liệu nguồn lực có bị dồn hết vào đó, để các nội dung đối kháng — vốn cần đầu tư dài hạn hơn — bị bỏ lại phía sau?

Về lực lượng, tôi phải thành thật: tôi không có tuổi của ba vận động viên, không có dữ liệu chấn thương, không có khối lượng tập luyện. Kata là môn chịu lực ở đầu gối, cổ chân và lưng dưới do tấn pháp sâu và các động tác bật — đó là đặc điểm cố hữu của bộ môn, không phải phỏng đoán riêng cho trường hợp này. Nghề của tôi dạy một điều: khi thiếu dữ liệu, hãy nói thiếu dữ liệu. St. Petersburg dạy tôi rằng cú vấp là cách nhanh nhất để học đi.

Có một điểm tôi cho là quan trọng hơn cả tỷ số. Việc bảo vệ được tấm vàng nghĩa là đội hình ấy đã giữ nguyên qua một chu kỳ. Với một nội dung đồng đội, sự ổn định đội hình chính là một nửa thành tích. Thay một người, ba năm tập phải làm lại từ đầu. Ba cái tên còn nguyên vẹn sau một chu kỳ là tín hiệu về một chương trình được tổ chức, không phải một lần bùng nổ.

Góc nhìn khác

Ở góc nhà thi đấu, vài người Việt làm nghề số reo lên. Một người nói: “Vàng rồi, thế là xong ngày.” Tôi hiểu phản ứng ấy. Nhưng buổi tối hôm đó còn những câu chuyện khác, và tôi thì không thể bỏ qua chúng chỉ vì bảng vàng đã có tên Việt Nam.

Ở đường bơi, nội dung 400 mét hỗn hợp cá nhân, vận động viên Việt Nam về sát nhóm giành huy chương. Sát — chứ không phải được. Bảng kết quả ghi một khoảng cách, và khoảng cách ấy không phân biệt giữa người cách huy chương nửa giây và người cách nửa vòng bơi.

Nặng hơn nằm ở trường bắn. Ở nội dung súng trường hỗn hợp đồng đội, đôi vận động viên Việt Nam đã có đủ điểm để vào chung kết. Rồi họ bị loại. Lý do được nêu là vi phạm quy định về trang phục thi đấu. Đủ điểm để vào chung kết, và bị loại vì một chi tiết nằm ngoài đường bắn.

Quy định trang phục trong bắn súng không phải chuyện nhỏ nhặt. Ở môn này, trang bị và tư thế được kiểm soát chặt vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định. Một chi tiết sai có thể bị coi là lợi thế không hợp lệ. Nhưng khoảng cách giữa một lỗi kỹ thuật vô ý và một hành vi gian lận là rất xa, và bản tin chỉ ghi một dòng. Tôi để lại chỗ trống cho tới khi có thông tin đầy đủ.

Đây là điều mà nhiều khán giả phổ thông hiểu sai về các đại hội thể thao đa môn. Họ nghĩ thắng thua được định đoạt trên sàn, trên đường bơi, trên thảm. Thực tế, quy định kỹ thuật và quy định trang bị có quyền lực tương đương. Một đường viền áo, một chi tiết giày, một con số trên dụng cụ — đủ để xóa một suất đã giành được bằng thực lực. Sân không khán giả, nhưng tôi nghe tiếng vỗ tay của người không bỏ cuộc; và cùng lúc, tôi cũng nghe thấy sự im lặng của người vừa bị gạt khỏi cuộc chơi vì một cuốn sổ quy định.

Còn lại một chuyện nhỏ hơn nhưng đáng nói: tấm huy chương đồng wushu. Tôi đọc kết quả, thấy tên nội dung, nhưng không thấy ghi rõ là taolu hay sanda. Hai thứ này khác nhau đến mức không thể dùng chung một câu phân tích. Taolu là biểu diễn, chấm theo chất lượng động tác và độ khó. Sanda là đối kháng, có va chạm, có bắt, có ngã. Đưa hai thứ vào cùng một câu là cách nhanh nhất để nói điều mình không biết. Nên tôi để nó ở đây, treo lơ lửng, chờ tờ kết quả đầy đủ.

Wushu của Việt Nam không phải môn mới. Nước ta có truyền thống ở sân chơi châu lục này từ nhiều kỳ đại hội, và các võ sĩ taolu từng đứng trên bục. Nhưng khi tấm huy chương đồng không kèm theo tên nội dung, câu chuyện bị cắt ngang giữa chừng. Tôi không thể nói về một võ sĩ mình không biết là ai, đánh ở thể loại nào. Đó là giới hạn của người viết chậm.

Điều đáng chờ

Ngày 22 tháng 9 khép lại với một tấm vàng bảo vệ thành công, một lần suýt ở đường bơi, và một khoảng trống ở trường bắn. Ba câu chuyện, ba trạng thái cảm xúc, cùng nằm trong một ngày.

Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Tôi sẽ theo tiếp đội kata này vào vòng sau của chu kỳ — xem đội hình có giữ nguyên, xem bài có đổi. Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt, và những người giữ nhịp cho một hàng hình đều là những ngôi sao như thế.